‘Batik-werk in 7 kleuren’

‘Batik-werk in 7 kleuren’Vlag RK Mijnwerkersbond afdeling Eys-Wittem, René Smeets en Anton van Es, 1928. Detail. Collectie Continium 065241

Elke afdeling van de Nederlandse Katholieke Mijnwerkersbond of een andere sociale organisatie liet wel een vlag of vaandel ontwerpen. De vlag of het vaandel was het boegbeeld, waarachter de vereniging zich bij manifestaties presenteerde. De aanschaf van een vlag of vaandel was een dure aangelegenheid en niet elke organisatie kon zich dat onmiddellijk bij de oprichting permitteren. De mijnwerkersbond uit Eys-Wittem, opgericht in 1912, was pas in 1929 zo ver, dat tijdens een feestelijk samenzijn een fraaie vlag kon worden gepresenteerd. De vlag is het object van de maand april 2017. Het object behoort tot de collectie van Continium discovery center in Kerkrade, als langdurig bruikleen van het Sociaal Historisch Centrum voor Limburg in Maastricht.

Een nieuwe afdeling van de mijnwerkersbond 

In navolging van naburige plaatsen werd in december 1912 de afdeling Eys-Wittem van de interconfessionele Christelijke Mijnwerkersbond opgericht. In het eerste jaar telde de afdeling 24 leden. Tijdens de Eerste Wereldoorlog, die in augustus 1914 uitbrak, had de jonge afdeling het niet gemakkelijk. ‘Het is te betreuren’, schreef de secretaris in 1916, ‘dat wij niet in staat zijn in deze benarde tijd de leden enige voordeel te verschaffen’. Een jaar later kwam de onvrede van een groot deel van de mijnwerkers tot uiting in een grote stakingsactie, uitgeroepen door de neutrale (socialistische) Algemene Nederlandse Mijnwerkersbond. De afdeling Eys-Wittem hield zich aan de richtlijnen van het hoofdbestuur van de Christelijke Mijnwerkersbond om niet te staken. Ongetwijfeld leidde dat besluit tot veel onrust onder de mijnwerkers, maar vanuit katholieke kring kreeg de afdeling veel lof. Nog bij de viering van het vijftigjarig bestaan van de afdeling in 1962 werd het besluit om niet te staken als een belangrijk wapenfeit gememoreerd.
In 1926 werd de Christelijke Mijnwerkersbond omgevormd tot Nederlandsche Roomsch-Katholieke Mijnwerkers Bond. Die naam prijkte ook op de vlag die de afdeling Eys-Wittem twee jaar later liet ontwerpen. 

De ontwerper 

De opdracht voor het ontwerp van vlag werd verstrekt aan de jonge veelbelovende kunstenaar René Smeets. Renier Josephus Henricus (René) Smeets werd op 14 september 1905 geboren in Maasbracht als zoon van een onderwijzer. Hij ging naar de HBS in Rolduc, haalde een tekenakte en studeerde van 1926 tot 1929 aan de Rijksacademie van Beeldende Kunsten in Amsterdam. Ook volgde hij onderricht aan kunstopleidingen in Parijs en Düsseldorf en kreeg hij les van de kunstenaars Matthieu Wiegman en Charles Eyck. Met hen werkte hij ook samen in een aantal projecten. Smeets vestigde zich in 1935 als zelfstandig kunstenaar, die van vele artistieke markten thuis was. Hij was monumentaal vormgever, graficus, glazenier, keramist, schilder, beeldhouwer en tekenaar. ‘Batik-werk in 7 kleuren’René Smeets, directeur van de Akademie voor Industriële Vormgeving in Eindhoven, omstreeks 1960. Collectie Jos Smeets, Bergeijk‘Batik-werk in 7 kleuren’Smeets aan het werk als keramist. Collectie Jos Smeets, BergeijkHij ontwierp meerdere vaandels en vlaggen. Naast die voor de afdeling Eys-Wittem van de Nederlandse Katholieke Mijnwerkersbond ook onder meer voor het zangkoor van de Pancratiuskerk in Heerlen (1930), de RK Jonge Boeren in Ottersum (1931), de RK Bond van Spoor- en Tramwegpersoneel afdeling Gennep (1933) en de RK Mijnwerkersbond afdeling Montfort (1933).
In 1950 werd Smeets de eerste directeur van de Akademie voor Industriële Vormgeving in Eindhoven, de huidige Design Academy. Hij bouwde de Akademie uit tot een vooraanstaand opleidingsinstituut voor industrieel vormgevers. In 1970 ging hij er met pensioen.
René Smeets overleed op 11 juli 1976 in Dommelen (Valkenswaard).‘Batik-werk in 7 kleuren’René Smeets, omstreeks 1928. Collectie Jos Smeets, Bergeijk

‘in 7 kleuren’

Het ontwerp van René Smeets is uitgevoerd in de batiktechniek in zeven kleuren op zijde. Het batikwerk werd vervaardigd door de Nijmeegse kunstenaar Anton van Es, die vaker met  Smeets samenwerkte bij opdrachten voor vlaggen en vaandels. Zo zijn de hierboven genoemde vlaggen voor de Jonge Boeren Ottersum, het Spoor- en Tramwegpersoneel Gennep en de Mijnwerkersbond Montfort andere voorbeelden van samenwerking tussen Smeets en Van Es. Die vlaggen werden ook alle in de batiktechniek uitgevoerd..
Batikken is een traditionele techniek om textiel met verf van een decoratie te voorzien. De techniek is afkomstig uit Azië en in Nederland geïntroduceerd vanuit de Indische Archipel, met name uit Java. Bij het batikken wordt eerst de stof gedeeltelijk met bijenwas bedekt. Daarna wordt de stof in een verfbad van kleur voorzien. De met was bedekte delen nemen de verf niet op. Na het verven en een droogtijd wordt de was verwijderd. Patronen of voorstellingen in meerdere kleuren worden verkregen door middel van verschillende kleurgangen, waarbij tussen de verfbaden door de was wordt verwijderd of nieuw wordt aangebracht.
In de eerste decennia van de twintigste eeuw was de batiktechniek in de Nederlandse kunstnijverheid populair. Het werd gezien als een vernieuwende kunstvorm. Dat gold ook voor de toepassing van het batikken bij het ontwerpen en vervaardigen van vaandels en vlaggen. ‘Iets heel nieuws is het batikken van vaandels. In vlagvorm en in zijde uitgevoerd, ontstaat daardoor het voordeel, dat het doorgedrukte ornament van beide zijden zichtbaar is’, schreef ontwerpster en tekenlerares Phemia Molkenboer in 1928 in een beschouwing over  het gebruik en de rol van vaandels in de katholieke gemeenschap. Als voorbeeld van zo’n modern vormgegeven vlag noemt zij de vlag van Smeets en Van Es voor de afdeling Eys-Wittem van de Katholieke Mijnwerkersbond.
Het ontwerp van René Smeets toont de heilige Barbara, patrones van de mijnwerkers. In haar rechterhand heeft zij een palmtak, als symbool van haar martelaarschap. Met haar rechterhand houdt zij een kleine toren tegen de borst gedrukt. De toren verwijst naar haar legende. Barbara zou door haar vader in een toren zijn opgesloten, wellicht als straf voor haar bekering tot het christendom. Op de rechterzijde van de vlag is een mijnlandschap afgebeeld met schoorstenen, een koeltoren en steenbergen. Daaronder is het embleem van de Nederlandse Katholieke Mijnwerkersbond aangebracht: een mijnlamp met gekruiste Schlägel und Eisen. ‘Batik-werk in 7 kleuren’Vlag RK Mijnwerkersbond afdeling Eys-Wittem, René Smeets en Anton van Es, 1928. Collectie Continium 065241

Wijding en onthulling

Volgens de overlevering zou het vooral aan het ijveren van kapelaan J.A.A. Bemelmans te danken zijn geweest dat de relatief kleine afdeling Eys-Wittem een fraaie vlag kon aanschaffen. Bemelmans, van 1927 tot 1934 kapelaan in de H. Agathaparochie in Eys en geestelijk adviseur van de plaatselijke afdeling van de mijnwerkersbond, was ook de drijvende kracht achter het vaandelwijdingsfeest dat op zondag 28 april 1929 in Eys werd gevierd. Weken van te voren werd het feest aangekondigd in het dagblad Limburger Koerier en in De Mijnwerker, het blad van de Nederlandse Katholieke Mijnwerkersbond. Op 3 mei 1929 deed de Limburger Koerier verslag van de feestelijkheden van enkele dagen eerder. De wijding van de vlag door pastoor H.J. Vondenhoff vond plaats in de kerk van Eys tijdens het lof van drie uur ’s middags. Na het lof ging het in optocht van de kerk naar een feestweide elders in het dorp. Verenigingen uit eigen dorp en naaste omgeving liepen mee. Na een welkomswoord door een bestuurslid van de Nederlandse RK Mijnwerkersbond op het feestterrein mocht kapelaan Bemelmans de vlag onthullen. Ondertussen speelde de plaatselijke harmonie ‘Wien Neêrlands Bloed’, tot 1932 het officiële Nederlandse volkslied, dat vooral in katholieke streken populariteit genoot. Na een stichtelijk woord van pater Jac. Jacobs, een van de kopstukken van de katholieke sociale beweging in Limburg, was het tijd voor ontspanning op de versierde feestweide, ‘waar eenige volksvermakelijkheden voor amusement zorgden. Het mag een goed geslaagd feest genoemd worden’, zo sloot de Limburger Koerier het verslag van het ‘vaandelwijdingsfeest’ af.‘Batik-werk in 7 kleuren’Groepsfoto met de nieuwe vlag, 28 april 1929.(J. Kokkelkoren, Eys z.p. z.j., p. 17 / HKV De Bongard)‘Batik-werk in 7 kleuren’De vlag afgebeeld in Het Gildeboek. (Het Gildeboek, 1 mei 1929, p. 37)

Vlag RK Mijnwerkersbond afdeling Eys-Wittem
Batikwerk op zijde, René Smeets en Anton van Es, 1928
Collectie Continium discovery center Kerkrade 065241 (bruikleen Sociaal Historisch Centrum voor Limburg)
(afmetingen: 230 x 140 cm)
Object van de maand april 2017

Serge Langeweg
Museumplein Limburg, Kerkrade
april 2017

Bronnen:
Remigius Dieteren O.F.M., Mens en mijn. Een halve eeuw strijd, groei en bloei van de Nederlandse Katholieke Mijnwerkersbond (Heerlen 1953)
Limburger Koerier, 3 mei 1929
Limburgsch Dagblad, 28 november 1962
Phemia Molkenboer, ‘Onze vaandels’ In: Het Gildeboek, jaargang XII, aflevering 1 (mei 1929) 35-43
https://www.textielstad.nl/basic-stof/batik.html

Met dank aan de heer Jos Smeets te Bergeijk

  • Artikel
  • 11 april 2017
  • door Serge Langeweg

0 reactie(s)


Reacties

Uw reactie

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
CAPTCHA
Deze vraag wordt gebruikt om te controleren of u een menselijke bezoeker bent om zo spam te voorkomen.

Bekijk ook...

Vaandelwijding in Schinnen

Vaandelwijding in Schinnen

  • artikel
  • 1 maart 2017