Een mijnwerker in brons

Een mijnwerker in bronsMijnwerker Hans Melis, brons (detail) (1950). Collectie Continium discovery center Kerkrade (065263)

De viering van het gouden jubileum van Staatsmijnen in mei 1952 ging niet ongemerkt voorbij. De mijnstreek was het toneel van grootse festiviteiten. Ook nam het jubilerende bedrijf het initiatief tot het uitgeven van gedenkboeken, gedenkpenningen, een film en een speciale postzegel. Van alle kanten ontving de directie gelukwensen met de bereikte mijlpaal. Daarbij hoorden geschenken. Ook de mijnwerkers zelf lieten zich niet onbetuigd. Zij legden geld bij elkaar voor een bronzen mijnwerkersbeeld dat ze hun directie aanboden. Dat beeld, van de kunstenaar Hans Melis, is object van de maand september. Het bevindt zich momenteel in de collectie van Continium, als een bruikleen van DSM.

Geen verrassing

Bij de aanbieding van het beeld in mei 1952 was het jubileumgeschenk allang geen verrassing meer voor de directie van Staatsmijnen. Al in de zomer van 1950 waren er besprekingen gevoerd met de jonge kunstenaar Hans Melis over het ontwerp. In augustus van dat jaar kreeg de kunstenaar de officiële opdracht om het beeld uit te voeren. Een maand later kwam Melis naar Heerlen waar hij het model in klei vervaardigde. Hij had daar drie maanden voor nodig. In november presenteerde Melis zijn ontwerp aan de voltallige directie, die het beeld goedkeurde.
Een mijnwerker in bronsHans Melis in Heerlen aan het werk aan het mijnwerkersbeeld, 1950 (Fotocollectie DSM/demijnen.nl).Op de voet is het beeld gesigneerd en gedateerd: Hans Melis 1950. Een mijnwerker in bronsDe handtekening van Hans Melis op het jubileumgeschenk (Foto 2016)
Nog voor het eind van dat jaar maakte Melis het gipsmodel dat bij de Witmetaalfabriek Loosduinen Afd. Kunstgieterij in Leiden in brons werd gegoten. Nadat in maart 1951 nog overeenstemming tussen de kunstenaar en de directie van Staatsmijnen werd bereikt over de steen voor het voetstuk, arriveerde het complete beeld in de zomer van 1951 in Heerlen.

Geschenk van de arbeiders

Hoewel de directie zich nadrukkelijk had bemoeid met de totstandkoming van het beeld, kwam het initiatief van de arbeidersleden in de Ondernemingsraad. Het moest een geschenk zijn van de arbeiders aan de directie. In februari 1952 werden in de verschillende locaties van Staatsmijnen affiches opgehangen met een oproep aan de mijnwerkers om 25 cent van hun loon af te dragen ten behoeve van het jubileumgeschenk. Ook in het bedrijfsblad Nieuws van de Staatsmijnen van 15 februari 1952 verscheen de oproep. Met die persoonlijke bijdrage van de 33.000 arbeiders verwachtten de initiatiefnemers de kosten van het beeld te kunnen dekken. De bijdrage zou worden ingehouden van de loonafrekening over de maand februari. Wie bezwaar had tegen het leveren van een financiële bijdrage, kon dat echter melden … Veel bezwaar werd niet gemaakt, want de actie bracht 8.400 gulden op.
Een mijnwerker in bronsAffiche met vraag om een financiële bijdrage voor het jubileumgeschenk, 1952 (RHCL, Jubileumarchief Staatsmijnen, inv. nr 34)

Dankbare kinderen en ontroerde vaders 

Het bronzen beeld van de mijnwerker werd geplaatst in de hal van het hoofdkantoor aan de Van der Maesenstraat in Heerlen. Daar werd het op donderdag 8 mei 1952 onthuld. L. Stokvis, lid van de Ondernemingsraad, bood het beeld aan de directie aan. ‘De arbeiders willen U hun innige dank betuigen. Wij zijn altijd goed behandeld en gediend geworden door de directie. Uit dankbaarheid willen wij nu niet met lege handen komen […] Hier is dan ons geschenk’, sprak Stokvis, voordat hij de doek wegtrok die over het beeld was gehangen.Een mijnwerker in bronsHet beeld van Hans Melis is onthuld in de hal van het hoofdkantoor van Staatsmijnen in Heerlen, 9 mei 1952. Foto DSM/demijnen.nlEen mijnwerker in bronsPlaquette bij het mijnwerkersbeeld van Hans Melis (Foto 2016)

Was het beeld dan geen verrassing meer, een aanvullend geschenk van de arbeiders was dat wel. Er bleek namelijk veel meer geld opgehaald dan de 6.000 gulden die het beeld had gekost. Bij juwelier Martens in Heerlen had men daarom voor elk van de vier directieleden een gouden horloge met inscriptie en ketting gekocht. Seingever W.J. de Vries, eveneens lid van de Ondernemingsraad, mocht die surprise overhandigen. Hij noemde in zijn speech de directeuren ‘de vaders van deze grote familie’ en sprak de hoop uit dat deze vaders het geschenk zouden aanvaarden ‘als bewijs van waardering en hoogachting van Uw dankbare kinderen’. Deze woorden raakten gevoelige snaren. Directeur F.M.J. Jansen hield ‘het kleinood haast voorzichtig in het licht’ en president-directeur C. Th. Groothoff ‘moest uitvoerig zijn neus snuiten om zijn ontroering te maskeren’ voordat hij een dankwoord kon uitspreken, aldus een uitvoerig verslag van de plechtigheden in het Limburgsch Dagblad van een dag later.
Het laatste woord was voor kunstenaar Hans Melis, die de directie een terracotta beeldje van de Heilige Barbara, patrones van de mijnwerkers, aanbood.

Hans Melis

De ontwerper van het beeld, Johannes Eduard (Hans) Melis, werd op 3 juni 1925 geboren in Tilburg. Als kind al toonde hij interesse in beeldhouwen en op 15-jarige leeftijd werd hij toegelaten tot de Academie voor Beeldende Kunsten in Den Haag. Eigenlijk was hij te jong, maar dankzij zijn buitengewone talent kreeg hij dispensatie. Tijdens de oorlog zette hij zijn studie voort aan de Akademie der Bildenden Künste in München en aan de Staatliche Kunst Hochschule in Dresden. Na de oorlog kwam hij terug naar Nederland, waar hij zich vestigde in Den Haag. Daar werd hij onder meer docent aan de Vrije Academie en de Avondtekenschool.
In 1957 ontmoette hij het Canadese kunstenaarsechtpaar Reginald en Helen Shepherd, die tijdens een rondreis door Europa ook Nederland aandeden. Zij wisten Melis over te halen een baan als docent te aanvaarden aan de door hun opgerichte Newfoundland Academy of Art in St. Johns (Canada). Melis vertrok eind 1957 naar Newfoundland en zou daar de rest van zijn leven blijven wonen en werken. In de jaren 1960 en 1970 kreeg hij als official provincial government sculptor van Newfoundland geregeld regeringsopdrachten. Hans Melis overleed begin 1978 in St Johns.

Twee beeldhouwers en drie bronzen mijnwerkers

Het bronzen beeld van Hans Melis bleef jarenlang in het hoofdkantoor in Heerlen.
Op foto’s van de loonhal van Staatsmijn Maurits in Geleen uit de jaren 1950 blijkt echter dat daar een beeld stond opgesteld, dat sterk op dat in het hoofdkantoor leek. Het beeld in Geleen was van de Antwerpse beeldhouwer Edward Melis (1888-1943). De connectie tussen beide beelden is onduidelijk, vooral omdat het beeld van de Antwerpse Melis ouder moet zijn – de kunstenaar overleed immers al in 1943.
Een mijnwerker in bronsDe handtekening van Edward Melis op het beeld in het gemeentehuis van Geleen en de kopie in Lindenheuvel (Foto 2016)Het beeld in de loonhal van de Maurits werd echter waarschijnlijk pas in 1953 in brons gegoten. Dat is mogelijk af te leiden uit correspondentie tussen Staatsmijnen en de Rijnlandsche Kunstgieterij J.E. Stöxen in Leiden uit begin 1953. Hierin is sprake van de levering van een bronzen beeld. De bedrijfsnaam J.E. Stöxen Leiden is aan de achterzijde van de voet van het beeld ingegoten. Een mijnwerker in bronsDe loonhal van Staatsmijn Maurits in Geleen met het mijnwerkersbeeld van Edward Melis, 1954 (Fotocollectie DSM/demijnen.nl)
De beelden in Heerlen en Geleen zijn vaak met elkaar verward, door de opvallende gelijkenis en niet in het minst door de gemeenschappelijke achternaam van beide kunstenaars.
De bronzen mijnwerkers zijn echter niet identiek. Het beeld in de loonhal van de Maurits week in een aantal details af van de bronzen mijnwerker van Hans Melis in Heerlen. Het pikhouweel dat de mijnwerker met de rechterhand vasthoudt is anders gepositioneerd, het model mijnlamp is verder in beide beelden niet gelijk en bovendien op een verschillende wijze aan de broekriem van de mijnwerker bevestigd. Op het beeld in Heerlen is de mijnpet voorzien van een beugel waarop een petlamp kan worden bevestigd. Dat detail ontbreekt op het beeld in de loonhal van de Maurits. Bovendien draagt de mijnwerker op dat beeld geen veiligheidshandschoenen, terwijl dat bij de mijnwerker in het hoofdkantoor in Heerlen wel het geval is. Het beeld van de mijnwerker in Heerlen heeft daardoor kenmerken van een voor die tijd moderne mijnwerker.
Het beeld van Edward Melis bleef tot juni 1969 in de loonhal van Staatsmijn Maurits. Het zou toen zijn overgebracht naar het toenmalige mijnmuseum van Staatsmijnen in kasteel Hoensbroek. In 1979 wilde de gemeente Geleen in de nieuwbouw van het gemeentehuis graag een beeldhouwwerk dat herinnerde aan het mijnverleden. Na overleg met DSM kwam het beeld uit Hoensbroek naar het Geleense gemeentehuis, waar het nu nog steeds staat.
Aan het eind van de jaren 1990 ambieerde ook de Geleense wijk Lindenheuvel een mijnwerkersmonument. In overleg met de gemeente werd besloten een kopie te laten vervaardigen van de mijnwerker uit het gemeentehuis. Aldus geschiedde en sinds december 2000 staat er een bronzen kopie van het mijnwerkersbeeld in een plantsoen aan de Geraniumstraat in Lindenheuvel. Het kreeg de naam Koempel Sjeng, naar Sjeng Ronckaerts (1916-2006) een van de initiatiefnemers voor de plaatsing van het beeld.Een mijnwerker in bronsEen kopie van het mijnwerkersbeeld van Edward Melis in de Geraniumstraat in Lindenheuvel (Foto 2016)
En wat gebeurde er met het beeld van Hans Melis, het jubileumgeschenk uit 1952? Dat stond waarschijnlijk tot aan de verhuizing in 1985 van het hoofdkantoor van DSM naar Het Overloon aan de rand van Heerlen op de plek waar het in 1952 was geplaatst. Toen het oude hoofdkantoor werd ontruimd, werd het beeld overgebracht naar de voormalige loonhal van de Maurits in Geleen. Daar stond het tot DSM het in oktober 2015 in langdurig bruikleen gaf aan Continium in Kerkrade. Anno 2016 is het beeld een prachtige blikvanger op het nieuw aangelegde verdiepte plein tussen Continium, Cube en Columbus.Een mijnwerker in bronsMijnwerker Hans Melis, brons (1950). Collectie Continium discovery center Kerkrade (065263)

Mijnwerker
Hans Melis, brons (1950)
Collectie Continium discovery center Kerkrade (065263)
(afmetingen: 77 x 56 x 190 cm)
Object van de maand september 2016

Serge Langeweg
Museumplein Limburg, Kerkrade
augustus 2016

Bronnen:
Jos Perry, ‘Jubeljaren. Staatsmijnen weerspiegeld in vier jubilea’ Publications deel 134-135 (1998-1999), 7-84
RHCL, 17.49: Jubileumarchief der Staatsmijnen, inv. nr. 34
Harry Strijkers, ‘Koempel Sjeng Lindenheuvel’ (http://stichtingmeg.nl/over-ons/initiatieven/beelden-in-geleen/attachment/koempel-sjeng/)
Haarlems Dagblad, 8 oktober 1957
‘Officiële viering gouden Staats-mijnen-jubileum ingezet’ Limburgsch Dagblad, 9 mei 1952
https://rkd.nl/nl/home/artists/55108

  • Artikel
  • 1 september 2016
  • door Serge Langeweg

0 reactie(s)


Reacties

Uw reactie

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
CAPTCHA
Deze vraag wordt gebruikt om te controleren of u een menselijke bezoeker bent om zo spam te voorkomen.

Bekijk ook...

Vaandelwijding in Schinnen

Vaandelwijding in Schinnen

  • artikel
  • 1 maart 2017