Genius labor

Genius laborGedenkraam 25 jaar Staatsmijnen, Henri Jonas, glas-in-lood, 1927.Collectie Continium Kerkrade, bruikleen DSM (065261)

Bij het zilveren jubileum van Staatsmijnen in 1927 schonken de beambten van het bedrijf een prachtig glas-in-loodraam aan de directie. Momenteel is het raam de blikvanger van de tijdelijke expositie Out of the dark – de mijnarbeid verbeeld in het Continium discovery center in Kerkrade. Het raam is tevens het object van de maand februari 2016.

Receptie 

Zaterdag 7 mei 1927 was de dag dat Staatsmijnen het 25-jarig bestaan officieel vierde. ’s Morgens was er in het hoofdkantoor in Heerlen een receptie voor de beambten van het bedrijf. In deftig rokkostuum stond de driekoppige directie, W.F.J. Frowein, J.C.F. Bunge en F.K.Th. van Iterson aangetreden om de gelukwensen in ontvangst te nemen. Het hoogtepunt van het samenzijn was het moment dat de drie oudste beambten van het Staatsmijnbedrijf, G. Reiber, F.W. Bouman en J.H. Royen zich tot de directie wendden. Beambte Reiber, chef van het tekenbureau, nam het woord. In gloedvolle bewoordingen bracht hij de gelukwensen van het beambtencorps over. Hij betoonde dankbaarheid voor de ‘bekwame leiding’ die de snelle groei van het bedrijf tot een welvarende onderneming mogelijk had gemaakt. En uiteraard memoreerde hij dat het welzijn van Staatsmijnen onlosmakelijk verbonden was met het welzijn van het beambtenpersoneel. Die dankbaarheid wilden de beambten niet alleen in woorden overbrengen, maar ook in stoffelijke vorm laten blijken. 

Het geschenk 

De beambten hadden besloten om als jubileumgeschenk een glas-in-loodraam aan te bieden. Het raam was bedoeld voor het trappenhuis in het hoofdkantoor. Niet alleen de 792 beambten van het Staatsmijnbedrijf hadden voor het cadeau in de buidel getast, maar ook de 80 kantoorjongens en de 60 beambten in losse dienst hadden hun financiële bijdrage geleverd. Van de opbrengst van de inzamelactie had men de kunstenaar Henri Jonas opdracht gegeven om het raam te ontwerpen en uit te voeren. Alleen het ontwerp was op 7 mei 1927 gereed. Kennelijk vereiste de hiërarchie binnen het bedrijf dat de directie eerst haar fiat aan het ontwerp gaf, voordat het werd uitgevoerd: ‘Met uwe eventueele wenschen zal tijdens de uitvoering gaarne rekening worden gehouden’, aldus beambte Reiber in zijn speech bij het aanbieden van de ontwerptekening. Samen met de tekening overhandigden de beambten een oorkonde waarop de aanbieding van het geschenk werd gememoreerd. De oorkonde was ontworpen door de Staatsmijnbeambten J.P.A. Salm en J.A. Pastoor. De fraai gekalligrafeerde tekst werd omringd door afbeeldingen van de mijnzetels van Staatsmijnen en een aantal wapens: aan de bovenzijde van de oorkonde  het wapen van Nederland en links en rechts van de tekst de wapens van de provincie Limburg en van de mijngemeenten Schaesberg, Kerkrade, Heerlen, Brunssum en Geleen.
Genius laborOorkonde ter gelegenheid van de aanbieding van het glas-in-loodraam, mei 1927 (RHCL, Jubileumarchief Staatsmijnen inv nr 7a)

Jonas

De ontwerper van het raam, Henri Jonas, werd op 28 mei 1878 geboren in Maastricht. Na de lagere school werd Jonas, net als zijn vader, huisschilder. Ook werkte hij in zijn jonge jaren een tijdje als decoratieschilder bij de aardewerkfabriek Sphinx. In de avonduren ging Jonas naar het Stadstekeninstituut en later naar de Zondagsschool voor Decoratieve Kunsten in zijn geboortestad, waar hij les kreeg van de jonge kunstenaar Rob Graafland.
Na de vroege dood van zijn vrouw stopte Jonas als huisschilder en vertrok hij naar Amsterdam, waar hij tussen 1916 en 1918 studeerde aan de Rijksacademie voor Beeldende Kunsten. Hij maakte daarna een lange reis door Europa en Noord-Afrika. In 1921 was Jonas terug in Maastricht. Hij vond er een baan als leraar schilderen aan het Stadstekeninstituut (sinds 1926 de Middelbare Kunstnijverheidsschool).
Onder invloed van zijn eerste docent Graafland werkte Jonas aanvankelijk in een romantisch-impressionistische stijl. Tijdens zijn studie in Amsterdam raakte hij in de ban van het expressionisme dat in Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog tot ontwikkeling kwam. De expressie werd kenmerkend voor zijn kunstenaarschap, dat zich vooral in de periode tussen 1925 en 1932 ontwikkelde. Jonas schilderde naakten, portretten, landschappen en stadsgezichten, vooral van zijn geliefde Maastricht. Daarnaast kreeg hij opdrachten van glas-in-loodramen voor kerken. Samen met Charles Eyck en Joep Nicolas behoort Jonas tot de belangrijkste vertegenwoordigers van de Limburgse School: een stroming van beeldende kunstenaars die in de eerste helft van de twintigste eeuw, in een expressionistische stijl, schilderijen en wand- en glasschilderingen in voornamelijk rooms-katholieke kerken maakten.
Begin 1933 openbaarde zich bij Jonas een diepe depressie, die hem vrijwel de rest van zijn leven in psychiatrische inrichtingen hield. Lange tijd verbleef Jonas in het Sint Servatiusgesticht in Venray. Daar stimuleerden zijn behandelende artsen hem om bij wijze van therapie te blijven schilderen.
Henri Jonas overleed op 15 september 1944 in het Maastrichtse ziekenhuis Calvariënberg.

Onthulling 

Op maandag 27 juni 1927 begon Jonas met de uitvoering van het raam. Twee volle maanden had hij daarvoor nodig. Woensdagmorgen 31 augustus vond in bijzijn van de kunstenaar de officiële onthulling plaats in de hal van het hoofdkantoor. Ook deze keer viel beambte Reiber de eer te beurt het geschenk aan de directie over te dragen. Namens de directie aanvaardde president-directeur Frowein het raam in dankbaarheid. In zijn dankwoord beklemtoonde hij dat het raam een herinnering was aan de trouwe samenwerking tussen de beambten en de directie. Frowein sprak de hoop uit ‘dat deze samenwerking tot heil van de Staatsmijnen bewaard zal blijven’.
Hulde was er voor de kunstenaar. Twee dagen later liet de directie haar tevredenheid ook schriftelijk blijken, toen ze Jonas in een brief liet weten zeer te spreken te zijn over ‘de werkelijk schitterende uitvoering van het raam, dat een sieraad is van het hoofdbureau’.
Genius laborMr. dr. W.F.J. Frowein, van 1908 tot 1942 president-directeur van Staatsmijnen, 1933 (Fotocollectie DSM/demijnen.nl)

Het intellect en de arbeid  

Dat ‘sieraad’ had een afmeting van 360 bij 283 centimeter en was verdeeld in twaalf vlakken, drie op elk van de vier panden.
Centraal op het raam plaatste Jonas de twee drijvende krachten achter het succes van het mijnbedrijf: genius (het intellect) en labor (de arbeid). De hoofdfiguur die het intellect verbeeldt, is herkenbaar aan de passer die hij in de hand houdt. De figuur staat voor de mijnbouwkundig ingenieur, de ontwerper van de mijnbouwkundige werken, zowel onder- als bovengronds.
De tweede hoofdfiguur, een stoere mijnwerker die de arbeid verbeeldt, draagt de typische mijnwerkersattributen: op de schouder een houweel waarmee hij in de pijler de kolen losmaakt en in de linkerhand een brandende mijnlamp.
Genius laborGedenkraam 25 jaar Staatsmijnen, Henri Jonas, glas-in-lood, 1927.Collectie Continium Kerkrade, bruikleen DSM (065261)
Beide hoofdfiguren zijn geplaatst tegen een gestileerde achtergrond met schachtbokken, koeltorens en andere bebouwing. Op het linker paneel beeldde Jonas de in 1927 gloednieuwe betonnen schachttoren van Staatsmijn Maurits in Geleen af. Dat symbool van een krachtig en modern mijnbedrijf was voor de jubilerende onderneming immers iets om trots op te zijn.
Genius laborDe schachttorens van Staatsmijn Maurits in het jaar van het zilveren jubileum, 1927 (Fotocollectie DSM/demijnen.nl)


Gedenkraam 25 jaar Staatsmijnen
Henri Jonas, glas-in-lood, 1927
Collectie Continium discovery center Kerkrade, bruikleen DSM (065261)
(afmetingen: 360x283 cm)
Object van de maand februari 2016

Serge Langeweg
Museumplein Limburg, Kerkrade
februari 2016

Bronnen:
Monique Dickhaut, Henri Jonas 1878-1944. Zijn muzen en demonen (Maastricht 2007)
Jos Perry, ‘Jubeljaren. Staatsmijnen weerspiegeld in vier jubilea’ Publications deel 134-135 (1998-1999), 7-84
http://www.henrijonas.nl/historie.html
http://www.kerkgebouwen-in-limburg.nl/kunstenaars/jonas-henri
http://www.kunstbus.nl/kunst/henri+jonas.html
http://www.mestreechtenere.nl/henri%20jonas.htm
RHCL, 17.49: Jubileumarchief der Staatsmijnen, inv. nrs. 7 en 7a

  • Artikel
  • 15 februari 2016
  • door Serge Langeweg

0 reactie(s)


Reacties

Uw reactie

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
CAPTCHA
Deze vraag wordt gebruikt om te controleren of u een menselijke bezoeker bent om zo spam te voorkomen.

Bekijk ook...

Weltense mijnsporen

Weltense mijnsporen

  • artikel
  • 11 augustus 2017
‘Batik-werk in 7 kleuren’

‘Batik-werk in 7 kleuren’

  • artikel
  • 11 april 2017
Vaandelwijding in Schinnen

Vaandelwijding in Schinnen

  • artikel
  • 1 maart 2017