Koning, keizer, admiraal, ….

Koning, keizer, admiraal, ….De kiebel. (Collectie Continium Kerkrade, 059949)

Tot 19 november 2017 is in Cube design museum in Kerkrade de expositie Everything you always wanted to know about toilets, bur were afraid to ask te zien. Deze tentoonstelling gaat over het design van sanitair, in verleden, heden en toekomst. Een van de thema’s behandelt de sanitaire oplossingen die werden bedacht voor plaatsen waar geen standaardvoorziening als een watercloset kon worden aangelegd. Zoals in het ondergrondse mijnbedrijf. Daar was de kiebelton de sanitaire voorziening. De kiebelton uit de collectie van Continium discovery center is in de expo te zien. De ton is tevens object van de maand mei 2017.

Hoge nood

Voor de mijnwerkers die op honderden meters diepte aan het werk waren, was ‘even’ bovengronds naar het toilet gaan, geen optie. Het ondergrondse bedrijf was enorm uitgebreid en was gekenmerkt door grote afstanden. De reis van de werkplek naar boven kon makkelijk een uur duren, kruipend, lopend, per transportband en in een trein. Nog los van de strikte planning van het vervoer door de schacht van kolenwagens naar de bovengrondse losvloer en de lege wagens en ondergronds benodigde materialen die de omgekeerde weg aflegden. Alleen als het echt niet anders kon, was er tijdens de dienst ruimte voor personenvervoer.Koning, keizer, admiraal, ….Hoge nood? (Fotocollectie Continium Kerkrade f2077)
Als oplossing voor het lenigen van de ‘hoge nood’ plaatsten de mijnen zogenaamde kiebeltonnen. Het woord ‘kiebel’ komt van het Duitse ‘Kübel’ (ton). Een kiebel was een zinken ton, die kon worden afgesloten met een deksel. Op de rand van de ton was aan twee kanten een houten plankje bevestigd, dat zat wat makkelijker. Wie tijdens de dienst dringend zijn behoefte moest doen, en zijn plek in de pijler even kon verlaten, maakte van de kiebel gebruik. Een oude krant, waarin de boterhammen verpakt waren geweest, diende als toiletpapier. De uitwerpselen werden in de kiebel soms bedekt met een laagje kolengruis. In ieder geval kon het deksel dicht; dat hield de ergste stank tegen.

Koning, keizer, admiraal, ….De kiebel. (Collectie Continium Kerkrade, 059949)

Koning, keizer, admiraal, ….De kiebel. (Collectie Continium Kerkrade, 059949)

De kolenschop als latrine

Maar lang niet altijd was het mogelijk om tientallen meters door de pijler te kruipen om de kiebelton te bereiken. Wie het niet kon ophouden, kon ter plekke de kolenschop gebruiken, waarna ‘de grote boodschap’ op de transporteur werd gekieperd en met de kolen uit de pijler gevoerd. Ook deden mijnwerkers soms hun behoefte in kuilen en gaten in de pijler of in de ‘oude man’, het ontkoolde deel van de pijler. Oud-mijnwerker Jan Brethouwer memoreert in zijn interview voor het project Onze Mijnwerkers ( http://www.onzemijnwerkers.nl ) hoe mijnwerkers soms collega’s van de dienst na hen ‘verrasten’ met een achtergelaten drol, min of meer onzichtbaar gemaakt door er een dun laagje kolengruis overheen te strooien.Koning, keizer, admiraal, ….In noodgevallen diende de kolenschop als latrine (Collectie Continium Kerkrade 059008)

Voor straf

De kiebeltonnen moesten met enige regelmaat bovengronds worden gebracht, waar ze werden leeggemaakt en gereinigd. Henk Peeters, die tussen 1952 en 1955 op de Ondergrondse Vakschool (OVS, de interne basisopleiding tot mijnwerker) van Staatsmijn Emma zat, beschreef in zijn herinneringen aan die tijd hoe dit onplezierige karweitje soms werd georganiseerd, gebruikmakend van de jonge OVS-ers: ‘Er werd [door de OVS-ers] natuurlijk ook wel kattekwaad uitgehaald. Werd je betrapt, dan had de baas een straf bedacht, die bestond uit het leegmaken van de kiebels. Dit waren een soort grote emmers die werden gebruikt als toilet. Van tijd tot tijd werden die bovengronds gestuurd om schoon gemaakt te worden. […] Dit schoonmaken bestond uit het ophangen van deze kiebel in een soort kiepstoel boven een grote put, waarna hij 180 graden werd gedraaid, vervolgens moest hij dan met een waterslang worden leeg- en schoongespoten. Keek je daarbij niet goed uit dan had je jezelf al snel vol gekliederd en werd je gezelschap tijdens de lunchpauze niet meer op prijs gesteld, dat moge duidelijk zijn.’
Koning, keizer, admiraal, ….De kiebel in de sanitairexpositie in Cube design museum, mei 2017 (Foto: Cube design museum Kerkrade)

Kiebelton
Collectie Continium discovery center Kerkrade 059949
(afmetingen: 47 x 52 x 57 cm)
Object van de maand mei 2017

Serge Langeweg
Museumplein Limburg, Kerkrade
mei 2017

Bronnen:
Ad Knotter (red.), Mijnwerkers in Limburg. Een sociale geschiedenis (Nijmegen 2012)
Henk Peeters, Ondergrondse Vak School Staatsmijn Emma 1952-1955 (z.p. z.j.)
www.onzemijnwerkers.nl (interview met Jan Brethouwer)

  • Artikel
  • 15 juni 2017
  • door Serge Langeweg

1 reactie(s)


Reacties

Ik had al een reactie

Ik had al een reactie geplaatst, maar zag naderhand pas het begeleidend artikel, weet niet of ik het zal laten staan of (gedeeltelijk) weg halen, zeg het maar! Overigens, ik ben al enkele malen naar de gedachtenis-kapel geweest, waar ook nog een paar namen uit mijn familie en van mijn vrouw haar oom bij staan, laats nog met mijn kleindochter van 11, en vertelde haar e.e.a daar over, ze was behoorlijk onder de indruk maar vond het idee van de vorige bestemming van die kapel wat griezelig!

Uw reactie

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
CAPTCHA
Deze vraag wordt gebruikt om te controleren of u een menselijke bezoeker bent om zo spam te voorkomen.

Bekijk ook...

‘Batik-werk in 7 kleuren’

‘Batik-werk in 7 kleuren’

  • artikel
  • 11 april 2017
Vaandelwijding in Schinnen

Vaandelwijding in Schinnen

  • artikel
  • 1 maart 2017