De Hendrik volgens Van Wersch

De Hendrik volgens Van WerschLandschap met in de verte Staatsmijn Hendrik, ca 1950. Collectie Continium Kerkrade

De imposante gebouwencomplexen van de Limburgse mijnen hebben vele kunstenaars geïnspireerd. Talloze schilderijen, gemaakt door een scala aan kunstenaars, variërend van professionals tot zondagsschilders, zijn er het resultaat van. Het object van de maand februari is een van die landschappen met een mijnbedrijf. Omstreeks 1950 legde de schilder-mijnbeambte Paul van Wersch de gebouwen van Staatsmijn Hendrik in Brunssum op het doek vast. Het schilderij bevindt zich in de collectie van het Continium in Kerkrade.

Schilder en mijnbeambte 

Paul Servaas van Wersch werd op 6 november 1909 in Eijs-Wittem geboren als zoon van een huisschilder. In 1928 behaalde Paul de akte handtekenen voor het lager onderwijs en zeven jaar later deed hij in Rotterdam examen voor de akte handtekenen en decoratief tekenen. In Maastricht kreeg hij in en na de Tweede Wereldoorlog geruime tijd les van de kunstschilder Petran Vermeulen (1915-1988).
Sinds 1925 was Van Wersch werkzaam als (kerk) schilder en had hij enkele jaren zijn eigen schildersbedrijf. Ook werkte hij een tijdje als tekenleraar op de ambachtsschool in Kerkrade en was hij examinator schilderen bij de Stichting Landelijke Vakopleiding.
In 1938 trad hij in dienst bij Staatsmijnen. Daar klom hij van schilder op tot bouwkundig hoofdopzichter. In 1969 ging hij bij DSM met pre-pensioen.
Zijn werk als kunstschilder deed Van Wersch als hobby. Kenmerkend voor zijn werkwijze was zijn gebruik van het paletmes, waarmee hij de verf opbracht. Hij bouwde een oeuvre op van meer dan duizend werken. Lang niet alles daarvan had de mijn als thema. Op het doek in de collectie van het Continium is Staatsmijn Hendrik echter het onderwerp. Rechts in het midden, halfverscholen in het groen, is het karakteristieke hoofdgebouw van de mijn te zien. De mijn had aan de architectuur van dat gebouw zijn bijnaam ‘de boerderij’ te danken. Daarachter is de bolvormige watertoren zichtbaar, een ander markant herkenningspunt van de Hendrik. Centraal op het schilderij beeldde Van Wersch de twee oudste schachten van de mijn af, met links daarachter de gebouwen van de wasserij. Uiterst rechts op de achtergrond is nog net de luchtschacht (Schacht III) bij Nieuwenhagen te zien. De Hendrik volgens Van WerschStaatsmijn Hendrik. Paul van Wersch, olieverf op doek, ca 1950. Collectie Continium Kerkrade
Exposeren deed Van Wersch niet veel. Daarvoor miste hij de ambitie. Een van de uitzonderingen was een tentoonstelling die in december 1956 werd geopend in het beambtencasino in Treebeek. Samen met zijn ‘schildervrienden’ en mijncollega’s J. Franck en C. Dorleijn liet hij daar werk zien. Maar ook bij die gelegenheid had men hem over de streep moeten trekken. De verslaggever die voor Nieuws van de Staatsmijnen de expositie aankondigde, vertrouwde hij toe:  ‘Als het aan mij had gelegen, dan was er niets van gekomen.’  
Paul van Wersch overleed op 3 april 1985 in Heerlen.

De derde staatsmijn  

Bij Koninklijk Besluit van 8 augustus 1910 werd, na de Wilhelmina en de Emma, een derde staatsmijn ter ontginning aangewezen. De nieuwe staatsmijn kreeg bij Koninklijk Besluit van 22 oktober van datzelfde jaar de naam Hendrik. Als locatie werd een terrein gekozen in Rumpen, in de gemeente Brunssum. Ruim zeven jaar van voorbereiding en aanleg verstreken, voordat Staatsmijn Hendrik op 1 januari 1918 in bedrijf kon worden genomen.De Hendrik volgens Van WerschDe loonhal van Staatsmijn Hendrik in 1917. Het schilderij van Van Wersch zou hier gehangen hebben. Foto DSM/DeMijnenDe Hendrik volgens Van WerschHet hoofdgebouw van de Hendrik in augustus 1951. Fotocollectie DSM/DeMijnen
In de loop van de tijd werden in de Hendrik acht ondergrondse verdiepingen aangelegd. Die bevonden zich tussen de 272 en 1008 meter diepte. Met die ruim duizend meter was de Hendrik de diepste mijn van Limburg. Na verschillende uitbreidingen had de Hendrik uiteindelijk vier schachten.
Staatsmijn Hendrik had de reputatie een gevaarlijke mijn te zijn. Er was een enorme toevloed van water, er waren veel storingen in de kolenlagen en men had er veel last van mijngas. De twee grootste mijnongelukken in de Limburgse geschiedenis deden zich beide in de Hendrik voor. Op 13 juli 1928 kostte een mijngasexplosie aan 13 mijnwerkers het leven. 22 maart 1947 was opnieuw een rampdag. Dit keer was een grote ondergrondse brand de oorzaak van het omkomen van, opnieuw, 13 mijnwerkers.
De grootste jaarproductie haalde Staatsmijn Hendrik in 1932, toen ruim 1,8 miljoen ton kolen naar boven werden gehaald, voornamelijk vetkool. De grootste personeelsbezetting werd bereikt in december 1954, toen er ruim 6100 man op de loonlijst stonden.De Hendrik volgens Van WerschDe betonnen schachtbok van Schacht IV van Staatsmijn Hendrik kwam in 1960 in gebruik, 1960. Fotocollectie DSM/DeMijnenDe Hendrik volgens Van WerschMijnwerkers van de Hendrik zoeken na de dienst hun bus op. Er zijn nu twee watertorens. 1953. Fotocollectie DSM/DeMijnen
Door grote moeilijkheden op de steenkolenmarkt werd in 1963 een begin gemaakt met het samenvoegen van de Staatsmijnen Emma en Hendrik. Drie jaar later was die operatie voltooid en hield de Hendrik op te bestaan als zelfstandige mijn. Op 9 december 1966 kwamen de laatste kolen via schacht I van de Hendrik naar boven. De verdere ontginning van de kolenlagen van de Hendrik zou tot 1973 via de schachten van Staatsmijn Emma gebeuren.
De gebouwen van de Hendrik werden grotendeels gesloopt. Op het voormalige mijnterrein vestigde zich het hoofdkwartier van AFCENT (tegenwoordig Headquarters Allied Joint Force Command Brunssum)

Staatsmijn Hendrik
Paul van Wersch, olieverf op doek (omstreeks 1950)
Collectie Continium Discovery Center Kerkrade (052356)
(afmetingen: 175 x 130 cm)
Object van de maand februari 2015

Serge Langeweg
Continium Discovery Center Kerkrade
januari 2015

Bronnen:
Staatsmijnen in Limburg. Gedenkboek bij gelegenheid van het vijftigjarig bestaan (Heerlen 1952)
Bart Gielen, ‘De veiligheid’ In: Weet je nog, koempel? De mijnen in Limburg (Zwolle 2004) 81-104
Nieuws van de Staatsmijnen (21 december 1956)
http://www.vanwersch.info/wetenswaardigheden/Schilderijen.html 
http://www.koelpiet.nl/201hendrik.html
F.A.M. Messing, Geschiedenis van de mijnsluiting in Limburg. Noodzaak en lotgevallen van een regionale herstructurering, 1955-1975 (Leiden 1988)

  • Artikel
  • 1 februari 2015
  • door Serge Langeweg

0 reactie(s)


Reacties

Uw reactie

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
CAPTCHA
Deze vraag wordt gebruikt om te controleren of u een menselijke bezoeker bent om zo spam te voorkomen.

Bekijk ook...

Vaandelwijding in Schinnen

Vaandelwijding in Schinnen

  • artikel
  • 1 maart 2017