Toeristen met hak en mijnlamp

Toeristen met hak en mijnlamp - uit de beginjaren van de Modelsteenkolenmijn Valkenburg
Hans Bongaerts, Wim Rutten  (over de auteurs...)


Bezoekers op de foto
In het juli-september nummer van Mente et Malleo laat Peter Markies een mooie foto zien van een gezelschap gewapend met hakken voor een rotswand. Hij merkt op dat het duidelijk geen professionele mijnwerkers zijn en vraagt zich af of het misschien verzamelaars van het eerste uur betreft. Wat we hier zien zijn bezoekers van de modelsteenkoolmijn Daelhemerberg in Valkenburg. De foto is aan de achterzijde van de modelmijn gemaakt en de toeristen hebben waarschijnlijk net hun rondleiding achter de rug.

afb. 1

Rond 1925 kon men hier ter herinnering een foto laten maken. Om zo “echt mogelijk” als mijnwerker op de foto te komen werden hakken, mijnlampen en een soort regenpakken uitgedeeld. Dergelijke foto’s gaven het thuisfront een sterk geromantiseerd beeld van de Limburgse mijnbouw, juist in een tijd waarin de sociale omstandigheden in de steenkoolmijnen een dieptepunt hadden bereikt. Er bestaat een oude prentbriefkaart van de modelsteenkoolmijn waarop we rechts naast de toegangspoort een bord zien hangen (Afb. 1). De foto is zó gedetailleerd dat we zelfs nog de tekst kunnen lezen: “Laat u hier als mijnwerker fotograferen. Fotograaf bij de uitgang aanwezig. Kostuums in verschillende maten.”. De ansichtkaart is in 1925 uitgegeven wat ook het jaar is waarin de kaart is afgestempeld. De modelsteenkoolmijn heeft in de loop der jaren verschillende gidsen uitgegeven, de eerste dateert uit 1928. Uit de tekst blijkt dat toen nog steeds de mogelijkheid bestond tot het laten maken van een foto; “Dan staat men buiten in de schoone vrije natuur (...). Een enkelen blik werpt men nog, terwijl de fotograaf in zomertijd den bezoekers in mijnwerkerspakje op de gevoelige plaat vereeuwigt, op de grot, die een juweel van schitterend natuurschoon is (...)”. Van de talrijke foto’s die er van de ingang zijn gemaakt is voor zover bekend bovengenoemde foto de enige waarop dit bord te zien is. Het is daarom zeer waarschijnlijk dat het bord alleen bij aanwezigheid van de fotograaf tevoorschijn werd gehaald. 

Loek Kreukels laat in zijn bekende boek “Kolen en kompels – de geschiedenis van de Nederlandse mijnwerkers”, eenzelfde tafereel zien als op de foto die door Peter Markies is afgebeeld (p. 74). Hier betreft het een groep arbeiders die in de vroegere bruinkoolgroeven rond Brunssum werkzaam waren.

afb. 2

Eén van de schrijvers (WR) bezit eveneens een foto met een groep van vijf personen in “mijnwerkers-tenue” met spades, bijl, mijnlampen en zelfs een “blech” (drinkbus). De foto is niet aan de uitgang van de kalksteengroeve gemaakt maar voor een uit natuursteenblokken opgetrokken muur (Afb. 3). Op de achterzijde bevindt zich het firmastempel van de fotograaf J. Cohnen jr. uit Valkenburg. Deze fotograaf bezat in het eerste kwart van de 20e eeuw ateliers in Heerlen en Valkenburg en maakte behalve gelegenheidsfoto’s vele prentbriefkaarten. Maar Cohnen was blijkbaar niet de enige fotograaf die hier foto’s maakte. In een niet gedateerde gids die ergens tussen 1925 en 1930 door J. Crolla jr.uitgegeven is zien we een advertentie van Atelier Velox, gevestigd in Valkenburg en Maastricht en biedt daarin eveneens zijn diensten aan als fotograaf bij de modelmijn.
De Modelsteenkolenmijn Valkenburg bestaat, zoals met grote cijfers aan de voorzijde is gebeiteld, sinds 1917. De mijn werd gesticht door Emille Caselli (1873 – 1961), wethouder en loco-burgemeester van Valkenburg-Houthem. De modelmijn was al vanaf het begin een populaire bezienswaardigheid, in de jaren ná 1945 waren in de zomermaanden 1100 bezoekers per dag geen uitzondering. Uiteraard droeg daar de vestiging in een drukke toeristenplaats toe bij. Ter vergelijking; de beide in Leiden gevestigde musea Rijksmuseum van Oudheden en Nationaal Natuurhistorisch Museum Naturalis hebben momenteel gemiddeld ongeveer 390 resp. 650 bezoekers per dag. 



Geologie
De mijn werd ingericht in de Ackermans- groeve en de Daelhemerberggroeve (beide ontsluitingsnummer NITG 62A-502), de ingang bevindt zich aan Daalhemerweg in Valkenburg. In de eerstgenoemde groeve zijn sedimenten van de Kalksteen van Meerssen ontsloten en in de Daelhemerberggroeve de Kalksteen van Emael (Felder & Bosch, 2000).
Caselli was zeer geinteresseerd in geologie; we komen zijn naam vaak tegen in de verslagen van de vergaderingen van het Natuurhistorisch Genootschap in Maastricht. Het is daarom niet verwonderlijk dat al vanaf de openstelling van de modelsteenkoolmijn een collectie fossielen uit Carboon en Krijt vast onderdeel van de mijn uitmaakt.
Uit een in 1995 uitgevoerde inventarisatie van mosasaurusresten in het Natuurhistorisch Museum Maastricht kwamen ook 4 fossielen tevoorschijn die uit de vroegere collectie van Emille Caselli stammen (Jagt et al., 1995). 

afb. 3

Mijnbouw
In het jaar van de stichting, 1917, waren de Staatsmijnen in Limburg nog volop bezig met het aanleggen van haar steenkoolmijnen. De enorme industrie trok aandacht en vaak werd geïnformeerd naar excursiemogelijkheden. Het mijnbedrijf leende zich uiteraard niet voor het ontvangen van bezoekers waardoor, behalve het eigen personeel, slechts weinigen het ondergrondse deel van een Limburgse mijn hebben gezien.
Toen Caselli met zijn plannen kwam om een modelsteenkoolmijn in Valkenburg te stichten, kreeg hij daarom alle medewerking van staatsmijnen, met name de mijningenieur C. de Blankevoort speelde een belangrijke rol. Hij gaf adviezen en regelde de benodigde machines en gereedschappen.
De collectie mijnbouw werd sinds het sluiten van de mijnen belangrijk uitgebreid en de modelmijn is nu in het bezit van de grootste permanente expositie Nederlandse mijnbouw. De nadruk ligt op grotere machines en gereedschappen in natuurgetrouwe opstelling. Het vroegere Mijnmuseum Rolduc exposeerde een fraaie collectie middelgrote en kleinere objecten als stutten, mijnlampen, afbouwhamers, penningen e.d. en een interessante Carboon-collectie. Sinds de sluiting van dit museum is de collectie ondergebracht in het Industrion te Kerkrade waar een kleine selectie van de vroegere opstelling te zien is. 







Met dank aan Wim Schoenmaekers en Lucas Caselli. 



Bronnen
Anon., z.j. (circa 1938). Gids Model-Steenkolenmijn Daelhemerberg Valkenburg (L.) Valkenburg a/d Geul, 70 p.
Anon., z.j. Laatste officieele geillustreerde reis en wandelgids voor Valkenburg, Geul en Gulpdal. J. Crolla jr., Valkenburg. 124 p.
Felder, W.M. & P.W. Bosch, 2000. Krijt van Zuid-Limburg. G.F.W. herngreen (red.) Geologie van Nederland, deel 5. Nederlands Instituut voor Toegepaste Geowetenschappen TNO, Delft.190 p.
Jagt, J.W.M., M.M.M. Kuypers & H.H.G. Peeters, 1995. Mosasauriers in het Natuurhistorisch Museum opnieuw onder de loep genomen. Natuurhistorisch Maandblad, 84 (2): 47-59.
Markies, P., 2005. Verzamelaars van het eerste uur? Mente et Malleo (tijdschrift Nederlandse Geologische Vereniging Kring Echt), juli-september: 2.
Kreukels, L., 1986. Kolen en kompels – De geschiedenis van de Nederlandse mijnwerkers. Elsevier, Amsterdam/Brussel. 158 p.
Peijl, J. van de, z.j. (cica 1928). Gids Model-Steenkolenmijn. Valkenburg a/d Geul, L. Pluymakers, Valkenburg. 39 p.

Herkomst afbeeldingen
Afb. 1. Prentbriefkaart, niet gedateerd. Uitgave P. Simons, Ubach over Worms.
Afb. 2. Anon., z.j. Laatste officieele geillustreerde reis en wandelgids voor Valkenburg, Geul en Gulpdal. J. Crolla jr., Valkenburg. 124 p.
Afb. 3. Foto, niet gedateerd. Foto J. Cohnen jr., Valkenburg.

<< terug