Buitenlandse arbeiders in de steenkolenmijnen van Luik en Nederlands-Limburg

Buitenlandse arbeiders in de steenkolenmijnen van Luik en Nederlands-Limburg

Onderstaand artikel, van Serge Langeweg en Leen Roels, gaat in op het onderwerp van buitenlandse arbeiders in de mijnen van Luik en Nederlands Limburg. Door het vergelijkend perspectief wordt duidelijk hoe de situatie in twee dicht bij elkaar gelegen mijnbouwgebieden als Luik en Limburg de situatie compleet anders kon zijn, en geeft daarmee ook de Limburgse mijnbouwgeschiedenis zijn plaats. Bovendien wordt Luik vaak 'vergeten' als het over het mijnbouwverleden van de Euregio gaat.

De geschiedenis van de steenkolenwinning in zowel de streek rond Luik in het tegenwoordige België als in de huidige Nederlandse provincie Limburg gaat met zekerheid terug tot de middeleeuwen.[1] Begonnen als kleinschalige dagbouw in open groeves ontwikkelde zich de exploitatie van de kolenlagen geleidelijk tot ondergrondse winning in steeds dieper wordende mijnen. De steenkolenwinning rond Luik profiteerde in de negentiende eeuw volop van de Industriële Revolutie die na 1830 van het jonge koninkrijk België een van de leidende industriële naties van het Europese continent maakte. De twee à drie mijnen in de Nederlandse provincie Limburg daarentegen gingen na de Franse tijd bijna een eeuw van stagnatie tegemoet.[2] Pas met de opening in 1899 van de Oranje-Nassaumijn in Heerlen begon de Nederlandse mijnbouw aan een periode van snelle expansie. De steenkolenwinning in Luik was op dat moment al lang een gevestigde industrie. In het laatste jaar van de negentiende eeuw produceerden de Luikse mijnen 5.849.000 ton steenkool. In totaal werkten er 30.700 mijnwerkers. [3] De netto-productie van de Nederlandse steenkolenmijnen, vijftig kilometer noordelijker, stak daar met 212.972 ton erg schril bij af. Het aantal mijnwerkers dat 813 bedroeg, ook. [4]

Grafiek 1: Nettoproductie bij de Nederlandse en Luikse steenkolenmijnen, 1900-1974 (in duizend ton)Buitenlandse arbeiders in de steenkolenmijnen van Luik en Nederlands-Limburg
(Bronnen: Verslag van den (Hoofd-) Ingenieur resp Inspecteur-Generaal der Mijnen; Annales des Mines de Belgique.)

In de loop van de twintigste eeuw zouden de verhoudingen geheel omkeren, zoals de grafieken 1 en 2 laten zien. In 1924 bereikten de Nederlandse mijnen voor het eerst een hogere productie dan de Luikse. Vijf jaar later passeerde ook de personeelsbezetting van de gezamenlijke Nederlandse mijnbedrijven (tijdelijk) die van de zuiderburen. Vanaf 1939 werd die situatie structureel. (grafiek 2)

Grafiek 2: Het aantal arbeiders (ondergronds en bovengronds) in de Nederlandse en Luikse mijnen, 1904-1973Buitenlandse arbeiders in de steenkolenmijnen van Luik en Nederlands-Limburg
(Bronnen: Verslag van den (Hoofd-) Ingenieur resp Inspecteur-Generaal der Mijnen; Annales des Mines de Belgique.)

Zoals uit tabel 1 blijkt, was de Nederlandse mijnbouw veel grootschaliger opgezet dan de steenkolenwinning in Luik. Een enkel voorbeeld kan dat beeld verder illustreren: in 1938 had de kleinste mijnonderneming in Nederland, Willem-Sophia in Kerkrade, 1404 arbeiders in dienst. Daarentegen was de kleinste Luikse mijn, Arbre Saint Michel, met 99 arbeiders bijna vijftien maal zo klein. Het grootste mijnbedrijf in Nederland, Staatsmijnen, had een totale bezetting van 19.031 mijnwerkers[5], verdeeld over vier ontginningszetels. Dat was ruim het vijfvoudige van de grootste Luikse mijn, Hasard, een bedrijf dat zeven ontginningszetels exploiteerde met een totaal van 3480 mijnwerkers.[6] De gemiddelde productie van de Nederlandse mijnzetels bedroeg in 1938 het tienvoudige van de Luikse mijnen.

Tabel 1. De steenkolenmijnen in Nederland en Luik: aantal zetels, gemiddelde productie per mijnzetel (in duizend ton) en gemiddelde ondergrondse personeelsbezetting per mijnzetel

 
 
Nederland
 
 
Luik
 
Jaar
zetels
gem. productie
gem. bezetting
zetels
gem. productie
gem. bezetting
1904
3
149
499
76
77
340
1913
7
267
1118
73
82
390
1928
12
895
2060
64
90
412
1938
12
1124
1829
46
119
451
1948
12
919
2029
45
90
423
1958
12
990
2646
22
184
899
1970
8
541
915
7
185
556
1975
0
0
0
3
134
 

(Bronnen: Nederland: Verslag van de (Hoofd-) Ingenieur, Inspecteur-Generaal der Mijnen (1904-1970); Luik: Annales des Mines (1904-1958), Basisstatistieken over de kolenindustrie (1970 en 1975))

Na de Tweede Wereldoorlog konden beide mijnbouwregio's profiteren van de wederopbouw, al bleven de verschillen in schaal bestaan. Bovendien bleek de naoorlogse productiepiek van de Luikse mijnen een aantal jaren vroeger te liggen dan in Nederland. In 1953 kwam vijf miljoen ton kolen uit de Luikse mijnen naar boven. De jaren daarna gaven een gestage daling van de productie te zien. De naoorlogse top van de productie in de Nederlandse mijnen werd pas in 1960 bereikt met 12,5 miljoen ton. Bij de ontwikkeling van de personeelsbezetting is het beeld analoog: in Luik viel het hoogtepunt al in 1948, toen de gezamenlijke mijnen 33.000 arbeiders in dienst hadden. De arbeidersbezetting bij de Nederlandse mijnen groeide nog een decennium door. In 1958 hadden de mijnen met ruim 56.000 arbeiders de grootste personeelsbezetting uit hun geschiedenis. De kolencrisis die dat jaar zijn invloed deed voelen op de afzetmogelijkheden van de mijnindustrie in Europa betekende het omslagpunt voor de Nederlandse mijnbouw. In Luik versnelde de crisis het proces van neergang dat al een decennium aan de gang was. Nadat eind 1965 de Nederlandse regering de gefaseerde beëindiging van de mijnbouwactiviteiten had aangekondigd, ging het snel. Op 31 december 1974 kwam de laatste Nederlandse steenkool aan de oppervlakte. In het Luikse bekken sloot de laatste mijn in 1980.

Rekruteringsstrategieën

Gedurende hun periode van produceren in de twintigste eeuw kenden de mijnen in beide gebieden problemen met de personeelsvoorziening. Mijnarbeid was geen pretje en dat ervoeren de mijnondernemingen bij hun pogingen voldoende en geschikt personeel te rekruteren. Mijnondernemingen waren gebaat bij een stabiele arbeidersbezetting met weinig verloop. Hun voorkeur ging daarom uit naar arbeidskrachten die in de streek geworteld waren en liefst het vak van mijnwerker aan hun zonen zouden doorgeven. Het ontstaan van een beroepstraditie in de regio, dat was het ideaalbeeld dat de mijnen voor ogen stond. Het slechte imago van het ondergrondse mijnwerk was geen exclusief probleem van de Nederlandse en Luikse mijnen. Overal in de Europese mijnbouwregio's waren er moeilijkheden arbeiders de mijn in te krijgen: ‘It is invariably said by miners that pitwork can never be other than an unpleasant, dirty, dangerous and difficult job.', constateerden auteurs die een mijnbouwgemeenschap in het Engelse graafschap West-Yorkshire onderzochten.[7] Lokale arbeiders wilden dat weinig begerenswaardige werk vaak niet. Velen zochten pas hun toevlucht tot een baan in de steenkolenwinning als alternatieven om aan de kost te komen, waren uitgeput. Mijnbedrijven moesten dan ook met regelmaat een beroep doen op arbeiders van buiten de eigen streek. Niet zelden waren die afkomstig uit economisch minder ontwikkelde regio's. Met tijdelijke, relatief goed betaalde mijnarbeid hoopten deze arbeidsmigranten wat spaargeld te vergaren om tezijnertijd thuis een beter bestaan op te kunnen bouwen.

Zowel het tijdelijke karakter van hun verblijf in de mijn als hun oververtegenwoordiging in de minst aantrekkelijke functies gaf de migranten in het algemeen een specifieke plaats op de arbeidsmarkt voor mijnwerkers. Ze hadden als het ware een bufferfunctie. Ze vormden een reserveleger van arbeiders waarmee tijdelijke discrepanties tussen vraag en aanbod op de arbeidsmarkt konden worden opgevangen, een mechanisme dat bij arbeidsmigratie vaker is geconstateerd.[8] In feite was er sprake van een dubbele arbeidsmarkt, met enerzijds een intern segment van meest preferente groepen, met vaste werkgelegenheid en stabiele arbeidsmarktverhoudingen, en anderzijds een extern segment van tijdelijke arbeidskrachten, waartoe doorgaans minder preferente groepen als arbeiders van buitenlandse afkomst behoorden.
Zeker in nieuwe en snel expanderende mijnbouwgebieden speelden migranten echter ook een rol bij de overdracht van kennis en vaardigheden op hun in mijnarbeid ongeschoolde autochtone collega's. Dit mechanisme is ook in andere bedrijfstakken als de mijnbouw geconstateerd.[9] Door hun ervaring en de belangrijke rol die zij in het bedrijf spelen als opleiders kan deze categorie migranten eerder gerekend worden tot het interne of primaire segment van de arbeidsmarkt.
De mate waarin de mijnbedrijven besloten om buitenlandse mijnwerkers in dienst te nemen dan wel te ontslaan, vormt dus een graadmeter voor de stand van de regionale en nationale arbeidsmarkt voor mijnwerkers, zowel kwantitatief als kwalitatief.
In dit artikel wordt de buitenlandse arbeidsmigratie naar de Nederlandse en Luikse mijnen onderzocht. Grafiek 3 laat de absolute ontwikkeling van de aanwezigheid van buitenlandse migranten zien in beide mijnbouwregio's, grafiek 4 toont hun percentuele aandeel in de totale personeelssterkte.[10] Frappant is de rigoureuze omslag sinds het midden van de jaren dertig. Stelden de Luikse mijnen voor die tijd aanzienlijk minder buitenlandse mijnwerkers te werk dan de steenkoolwinningsbedrijven in Nederland, vooral na de Tweede Wereldoorlog werd de verhouding tussen beide regio's drastisch omgekeerd. De belangrijkste vraag die in dit artikel aan de orde komt, is waarom deze omslag plaats vond. Ook zal de herkomst van de arbeidsmigranten in beide regio's in beeld worden gebracht. In het artikel is een tweedeling aangebracht: in het eerste deel wordt de periode tot 1935 behandeld. De daaropvolgende vier decennia zijn onderwerp van het tweede gedeelte.

Grafiek 3: Het aantal buitenlandse mijnwerkers (ondergronds en bovengronds) in de Nederlandse en Luikse steenkolenmijnen, 1905-1973Buitenlandse arbeiders in de steenkolenmijnen van Luik en Nederlands-Limburg
(Bronnen: Eigen berekening op basis van Verslag van den (Hoofd-) Ingenieur resp Inspecteur-Generaal der Mijnen; Annales des Mines de Belgique.)

Grafiek 4: Het percentage buitenlandse mijnwerkers (ondergronds en bovengronds) in de Nederlandse en Luikse steenkolenmijnen, 1905-1973Buitenlandse arbeiders in de steenkolenmijnen van Luik en Nederlands-Limburg
(Bronnen: Verslag van den (Hoofd-) Ingenieur resp Inspecteur-Generaal der Mijnen; Annales des Mines de Belgique)

I De periode 1900 - 1935

De Nederlandse mijnen: opbouw van een mijnwerkerstraditie

Bij de Nederlandse mijnen steeg het aantal buitenlanders van 429 (17 procent van de totale arbeidersbezetting) in 1905 tot 11.969 (32 procent) in 1930. Deze sterke absolute en relatieve toename duidt op tekorten op de regionale en nationale arbeidsmarkt voor mijnwerkers. Het gebied waar na 1900 de mijnen verschenen, was van oudsher een rurale streek zonder industriële traditie van betekenis. Behalve voor de naar schatting 1500 ervaren mijnwerkers uit het grensgebied tussen Kerkrade en Schinveld, die rond de eeuwwisseling in de twee kleine mijnen bij Kerkrade werkten, of dagelijks naar een van de steenkolenmijnen vlak over de grens in de streek rond Aken pendelden, was de mijnarbeid diep onder de grond voor de Zuid-Limburgse beroepsbevolking een onbekend en onbemind métier.[11] Van meet af aan zagen de mijndirecties zich daarom gedwongen om voor een kwantitatief en kwalitatief adequate personeelsvoorziening ook een beroep te doen op arbeidsmigranten van buiten Limburg. Buitenlandse mijnwerkers genoten zeker niet de voorkeur in het rekruteringsbeleid van de mijndirecties. Al in 1909 gaf de Hoofd-Ingenieur der Mijnen, de hoogste ambtenaar van Staatstoezicht op de Mijnen, in zijn jaarverslag een preferentielijst van rekruteringsbronnen.[12] Helemaal onderaan zijn lijst van preferente groepen stonden buitenlandse mijnwerkers. Pas wanneer zou blijken dat onvoldoende arbeiders aangetrokken konden worden uit 1) de mijnstreek, 2) de rest van de provincie Limburg of 3) Nederland, waren 4) buitenlanders aan de beurt.
In de praktijk bleken vooral geschoolde mijnwerkers schaars. Deze vaklieden waren onmisbaar voor de mijnen in opbouw, maar op de Nederlandse arbeidsmarkt waren ze in onvoldoende mate aanwezig. Al vóór de Eerste Wereldoorlog werd daarom geprobeerd Nederlandse mijnwerkers die in het Ruhrgebied of in het Akense steenkolenbekken werkten, te bewegen naar de Limburgse mijnen te komen. Dat lukte aanvankelijk slechts ten dele. Een aantal factoren was verantwoordelijk voor dat geringe succes. Ontslag nemen bij een Duitse mijn had als consequentie dat de opgebouwde rechten op een uitkering bij ziekte, invaliditeit en ouderdom, verloren gingen. Bovendien had menigeen tijdens zijn vaak jarenlange verblijf in Duitsland daar een vriendenkring opgebouwd, die hij niet graag vaarwel zei. Niet onbelangrijk was ook dat de mijnen in Duitsland op dat moment veiliger waren dan de in aanbouw zijnde Limburgse mijnen. Voorts speelde de gebrekkige infrastructuur in Zuid-Limburg een rol. De mijnen vlak over de grens in Duitsland waren vaak beter en sneller te bereiken dan de nieuwe mijnen in Limburg zelf. Tenslotte waren de lonen in Duitsland een kleine twintig procent hoger dan in Limburg[13]
Pas de Eerste Wereldoorlog en de economisch-monetaire chaos, waarin Duitsland daarna belandde, hadden tot gevolg dat het voor Nederlanders onaantrekkelijk werd de carrière als mijnwerker in een van de Duitse mijnen voort te zetten. De Nederlandse mijnwerkers die zich in die situatie bij een Limburgse mijn aanmeldden, waren daar meer dan welkom. Dat nationale aanbod was echter bij lange na niet voldoende om aan de grote vraag te voldoen. Het aannemen van ervaren houwers uit het buitenland was en bleef onontkoombaar. In 1913 werkte van alle buitenlanders in de gezamenlijke Limburgse mijnen 87 procent ondergronds. In 1930 was dat percentage zelfs nog wat gestegen tot 89 procent.[14] Dat buitenlandse arbeidskrachten vooral werden aangenomen als geschoolde krachten voor het ondergrondse werk, was niet alleen van belang voor de productie, maar had ook een opleidingsdoel.[15] Nederlandse mijnwerkers leerden in de ondergrondse praktijk het houwersvak van hun ervaren buitenlandse collega's. In de loop van de tijd bouwden de Limburgse mijnen op die manier een vaste kern van geschoolde Nederlandse mijnwerkers op. Daarmee verdween langzamerhand de afhankelijkheid van de Nederlandse mijndirecties van de ondergrondse vakman uit het buitenland.
De toename van het percentage buitenlanders in de mijn ging vooral ten koste van het percentage geboren Limburgers. In 1920 vormden de Limburgers ongeveer de helft van het personeelsbestand. De andere helft was nagenoeg gelijk verdeeld tussen Nederlanders geboren buiten Limburg en buitenlanders.[16] Tien jaar later was het percentage Limburgers gedaald naar 43,4 procent; het percentage Nederlanders geboren buiten Limburg was slechts een fractie afgenomen tot 24,7 procent. Het percentage buitenlanders daarentegen was gestegen naar 31,9 procent.[17]
Tabel 2 geeft een indruk van de herkomst van de buitenlandse migranten. Opvallend is het zeer hoge percentage Duitsers onder de buitenlanders in de Nederlandse mijnen. Het jaar 1923 is een momentopname, gekozen omdat alleen in dat jaar een vergelijking met de samenstelling van de buitenlandse personeelsbezetting in de Luikse mijnen mogelijk is. Voor de Nederlandse mijnen staan echter vanaf 1905 jaarlijkse gegevens ter beschikking over de personeelssamenstelling naar nationaliteit.[18] Het jaar 1923 blijkt geen uitzondering wat betreft de overheersende positie van Duitsers in het buitenlandse gedeelte van de personeelsbezetting. Tot in de jaren dertig had meer dan de helft van de buitenlandse mijnwerkers in Limburg de Duitse nationaliteit. Zij waren in merendeel afkomstig uit nabijgelegen mijngebieden als het Ruhrgebied en de streek rond Aken. De Duitsers ondervonden doorgaans weinig aanpassingsmoeilijkheden in de Limburgse mijnstreek, waarvan de allochtone bewoners van oudsher hechte banden met de andere kant van de grens hadden en de Duitse taal min of meer machtig waren.[19]
In de loop van de jaren twintig zouden de Polen, de Joegoslaven en de Italianen, groepen die in 1923 ook al vertegenwoordigd waren, absoluut en relatief echter toenemen. Eind 1930 waren er al 1.257 Polen (10,5 procent van de buitenlandse mijnwerkers), 1.155 Joegoslaven (9,6 procent) en 216 Italianen (1,8 procent).[20] Daarnaast waren er inmiddels enkele honderden Tsjechen en Hongaren gearriveerd. De toegenomen diversificatie van de buitenlandse nationaliteiten houdt verband met een meer gestructureerde wervingspolitiek, waartoe de mijnbedrijven na 1920 overgingen.[21]

Tabel 2. Buitenlandse nationaliteiten in dienst van de Luikse en Nederlandse steenkolenmijnen in 1923, ondergronds en bovengronds

 
Luik
 
Nederland
 
 
N
%
N
%
Nederlanders
176
 7,0
             --
  --
Belgen
     --
 
351
5,4
Duitsers
74
2,9
5342
82,9
Oostenrijkers
3
0,1
375
5,8
Polen
764
30,5
135
2,1
Italianen
755
30,1
74
1,1
Joegoslaven
81
3,2
18
0,3
Noord-Afrikanen
418
16,6
           --
   --
Fransen
75
 3,0
             --
 --
Overigen
166
6,6
152
2,4
Totaal
2512
100
6447
100

(Bronnen: Annales des Mines de Belgique (Brussel 1928) 246-247; Verslag van den Hoofd-Ingenieur der Mijnen over 1923.)

In de loop van 1931 werd de mondiale economische crisis die twee jaar eerder was ingezet met het instorten van de beurs op Wallstreet, merkbaar in de mijnbouwsector. De mijnen reageerden met mechanisatie en rationalisatie. Dat beleid ging ten koste van de werkgelegenheid. Vooral de buitenlandse mijnwerkers werden getroffen door de golf van ontslagen, waartoe de mijnbedrijven overgingen. Aan het eind van 1930 hadden de gezamenlijke mijnen 11.969 arbeiders met een niet-Nederlandse nationaliteit in dienst. Vijf jaar later was dat aantal gedaald tot 4.564, een afname van 62 procent. In diezelfde periode nam ook het aantal Nederlandse mijnwerkers af, maar slechts met 5,3 procent. De daling van de in Limburg geboren mijnwerkers was met 2,7 procent nog geringer.[22] Duidelijk is dat het ontslagbeleid van de mijndirecties en de werkgelegenheidspolitiek van de Nederlandse overheid in de crisistijd erop gericht waren zoveel mogelijk de Nederlandse arbeiders te ontzien.[23] Voor het eerst kregen de mijndirecties in de jaren dertig te maken met een ruime arbeidsmarkt en konden ze opteren voor de meest preferente groep: jonge autochtone arbeiders die geworteld waren in de regio. Het werd een beleid, dat ook na de crisis kon worden voortgezet: een regionale beroepstraditie kon opkomen.

De Luikse mijnen: teloorgang van een mijnwerkerstraditie

Waar de Nederlandse mijnen in de opbouwfase tot omstreeks 1930 alles in het werk moesten stellen om de regionale arbeidskrachten te interesseren voor het beroep van mijnwerker, hadden de directies van de Luikse mijnbouwbedrijven problemen om de traditionele kern van mijnwerkersfamilies, die in de loop van de negentiende eeuw was ontstaan, vast te houden.[24]

Vanaf omstreeks 1890 leidden ontwikkelingen aan zowel de vraag- als aanbodzijde van de arbeidsmarkt tot structurele wijzigingen van de personeelssamenstelling bij de Luikse mijnen. De vraag naar mijnwerkers steeg snel, toen de markt voor huisbrandkolen tengevolge van veranderende stookgewoonten veel groter werd. In Luik, waar veel steenkool voor huishoudelijk gebruik werd ontgonnen, steeg de werkgelegenheid voor mijnwerkers in de volgende decennia spectaculair. De jaren tussen 1880 (22.305 mijnwerkers) en 1913 (38.432 mijnwerkers) lieten bijna een verdubbeling zien van het aantal werknemers in de Luikse steenkolenmijnen.[25]
De personeelsvoorziening kwam in gevaar door ontwikkelingen aan de aanbodzijde. Aan het eind van de negentiende eeuw begon de traditionele mijnwerkersbevolking een ambitie te ontwikkelen om haar kinderen uit de mijnen te houden en vaker te kiezen voor alternatieve werkgelegenheid, daarbij geholpen door de uitbouw van het stelsel van beroepsonderwijs.[26] Deze mentaliteitsverandering uitte zich in de keuze om minder kinderen te nemen, zodat deze meer mogelijkheden kregen.[27] De traditie om van vader op zoon in de put af te dalen, begon geleidelijk aan te verdwijnen.

Daarnaast emigreerden veel Waalse gespecialiseerde arbeiders en technici naar Frankrijk vanwege de betere inkomensvooruitzichten aldaar. Het tekort aan Waalse arbeidskrachten werd verder versterkt door het in 1892 in werking tredende verbod op mijnarbeid voor vrouwen en kinderen.[28] Deze fundamentele wijzigingen aan de vraag- en aanbodzijde leidden vanaf het begin van de twintigste eeuw tot een noodzakelijke uitbreiding van regionale naar landelijke rekrutering. Vooral na de agrarische crisis van 1885 kwamen veel Vlamingen op de werkgelegenheid in de Luikse mijnen af. Het invoeren van goedkope spoorwegabonnementen als strategie van de katholieke regering om het tekort aan arbeidskrachten in de industrie met het overschot uit de agrarische sector op te vangen, zorgde ervoor dat veel Vlamingen naar de Waalse industriebekkens trokken.[29] Sommigen pendelden dagelijks of wekelijks naar de industriële centra en velen vestigden zich uiteindelijk in Luik.[30] Uit de industrietellingen van 1910 blijkt dat er 3.506 Vlaamse pendelaars te vinden waren in het Luikse, waarvan 45,2 procent (1.585) tewerkgesteld in de mijnen; dat kwam neer op ruim vier procent van de totale personeelsbezetting. Ze waren vooral afkomstig uit de arrondissementen Hasselt, Leuven en Tongeren.[31]

De migratiestroom van Vlamingen naar Luik hield bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog in 1914 op. Na de oorlog dienden zich alternatieven voor de Vlaamse arbeiders aan. Wie koos voor het beroep van mijnwerker, kon voortaan dichter bij huis terecht, in het nieuw ontgonnen Belgisch-Limburgse steenkolenbekken.[32] Dat leverde tijdwinst op: deze Vlamingen hoefden dan immers niet meer zo ver te pendelen. Toch bleven er voorlopig nog heel wat Vlamingen in Wallonië werken, omwille van de onveilige werkomstandigheden, het hoge arbeidsritme en de autoritaire sociale verhoudingen in de nog jonge Belgisch-Limburgse mijnen. De vooruitgang in de metaalindustrie en bouwnijverheid aan het einde van de jaren twintig boden echter nieuwe mogelijkheden voor de Vlamingen en zodoende zagen de Waalse mijnen ze uiteindelijk toch vertrekken.[33]
De komst van deze Vlaamse arbeidskrachten was niet voldoende om het tekort aan lokale mijnwerkers te dekken. De leegloop van Walen uit de mijn bleek structureel. Zoals in de meeste andere mijnbekkens moesten ook de directies van de Luikse mijnen een beroep doen op mijnwerkers van buitenlandse afkomst. Toch bleek dit een geleidelijk proces, zoals uit grafiek 3 blijkt. In 1923 was het aantal mijnwerkers met een niet-Belgische nationaliteit in de Luikse mijnen nog beperkt. De 2.512 buitenlanders maakten slechts 5,7 procent van de totale arbeidskracht uit.[34] Dit geeft aan dat de Luikse mijnen toen nog in ruim voldoende mate terecht konden op de nationale arbeidsmarkt. Ook in 1930, het laatste normale jaar voor de Grote Depressie, was het aandeel buitenlanders in de Luikse mijnen weliswaar gestegen ten opzichte van zeven jaar eerder, maar bedroeg het met 16,3 procent slechts de helft van het percentage buitenlanders in de Nederlandse mijnbouw. Er waren zelfs Luikse mijnen die op dat moment vrijwel geen buitenlanders in dienst hadden ![35]
Tabel 2 laat nog een opmerkelijk verschil zien. Terwijl de Nederlandse mijnbouwondernemingen voor hun personeelsvoorziening ruimschoots konden putten uit het Duitse achterland, moesten de Luikse mijnen al vroeg een beroep doen op buitenlanders van verder weg. Twee nationaliteiten waren in 1923 relatief sterk vertegenwoordigd: Polen (33 procent) en Italianen (31 procent). Ook Noord-Afrikanen, de zogenaamde Maghrebijnen[36], maakten deel uit van de groep mijnwerkers van buitenlandse herkomst. In het geval van de Polen ging het vooral om ervaren mijnwerkers, rechtstreeks afkomstig uit de mijnbouwregio Silezië of om zogenaamde Ruhrpolen, die een arbeidsverleden als mijnwerker in het Duitse Ruhrgebied hadden. De Noord-Afrikaanse migratie naar België in die periode zou voortvloeien uit de migratiestroom die primair gericht was op Frankrijk. Aangetrokken door een beter loon voor gelijk werk, gingen de Maghrebijnen van de Franse naar de Belgische steenkoolmijnen.[37] Hoewel er vanuit Italië ook spontane migratie naar het Luikse bekken voorkwam, was de aanwezigheid van de groep Italianen in het Luikse vooral het resultaat van gerichte wervingsacties door Fédéchar (Féderation des Charbonnages de Belgique, de patroonsorganisatie van de mijnen), die daarmee begonnen was onmiddellijk na de Eerste Wereldoorlog in het kader van de naoorlogse wederopbouw. Voor de mijnbouwsector sloot Fédéchar in 1922 een eerste akkoord met de Italiaanse autoriteiten, waardoor een officiële rekrutering van kandidaat-mijnwerkers in Italië mogelijk werd.[38]

Zoals uit grafiek 3 blijkt, ontkwamen ook de Luikse mijnen niet aan de crisis van de jaren dertig. Opvallender is echter dat de afnemende werkgelegenheid niet in de eerste plaats op de buitenlandse arbeiders werd afgewenteld, zoals in Nederland gebeurde. In Luik nam het aantal Belgische mijnwerkers tussen 1930 en 1935 met 22,7 procent af, het aantal buitenlanders slechts met 16,2 procent. Dit wijst erop dat, ondanks de crisis, de vrijwillige uittocht uit de Luikse mijnen van zowel de regionale Waalse mijnwerkers als van de Vlamingen doorging. De traditionele Luikse mijnwerkersfamilies bleven volharden in hun eenmaal ingezette streven indien mogelijk de mijnen te verlaten. De Vlamingen uit het zuiden van Limburg en het Hageland zouden in de jaren dertig steeds vaker hebben geopteerd hun loopbaan als mijnwerker voort te zetten in de nieuwe Belgisch-Limburgse mijnen. [39] Terwijl bij de Nederlandse mijnen de crisis van de jaren dertig aanleiding was om een vaste kern van autochtone arbeidskrachten te vormen, was in Luik het omgekeerde het geval. Waalse en Vlaamse mijnwerkers keerden de Luikse steenkolenwinning voorgoed de rug toe. Een regionale traditie van mijnarbeid ging teloor: voortaan zouden de Luikse mijnen sterk afhankelijk worden van mijnwerkers uit het buitenland.

II De periode 1936-1970

De Nederlandse mijnen: een eigen beroepsleger van mijnwerkers

Het economisch herstel in de tweede helft van de jaren dertig leidde in Nederland niet tot het werven van nieuwe groepen buitenlanders. De groeiende behoefte aan mijnwerkers werd vrijwel geheel bevredigd door jonge autochtone arbeiders die direct na de lagere school naar de eigen opleidingen van de mijnen waren gegaan.[40] Ook de oorlogsjaren gaven geen aanleiding tot drastische veranderingen in het aantal buitenlandse mijnwerkers. De kleine schommelingen van jaar tot jaar in de periode tussen 1937 en 1943 kunnen worden verklaard door natuurlijk verloop. Pas de bevrijding van de Limburgse mijnstreek in september 1944 gaf aanleiding tot een exodus van buitenlanders. Vooral betrof het groepen met een (verondersteld) verdacht oorlogsverleden, die door de mijnen werden ontslagen.

Opmerkelijk is de ontwikkeling vanaf het eind van de jaren veertig. Hoewel de werkgelegenheid in de Nederlandse mijnen fors groeide - tussen eind 1946 en eind 1958 met ruim 20.000 man - kwam die toename slechts voor 14,4 procent op conto van mijnwerkers met een niet-Nederlandse nationaliteit. In de opbouwfase tussen 1905 en 1930 was het aandeel van de buitenlanders in de toegenomen werkgelegenheid in de steenkolenmijnen nog 33 procent geweest. Eind 1957 hadden de gezamenlijke mijnen het grootste naoorlogse aantal buitenlandse mijnwerkers in dienst: 5.883 man, elf procent van de totale personeelsbezetting.[41]
Deze cijfers wijzen erop dat de mijnen in de naoorlogse jaren beter in staat waren hun personeel te rekruteren op de Nederlandse arbeidsmarkt. Die ontwikkeling kan deels worden verklaard door de uitbouw van een systeem van interne bedrijfsopleidingen en de relatieve aantrekkingskracht van het mijnbedrijf door de goede arbeidsvoorwaarden. Er is echter nog een verklaring mogelijk: de in vergelijking met de vooroorlogse periode hoge kosten van werving in het buitenland.

De uitbouw van interne bedrijfsopleidingen was voornamelijk gericht op jongens die direct na de lagere school kozen voor het beroep van mijnwerker. In 1945 waren de bestaande zogenaamde leesjongensopleidingen van de mijnbedrijven omgevormd tot Ondergrondse Vakschool (OVS).[42] Met de OVS streefden de mijnen twee belangrijke doelen na. De opleidingen zorgden voor scholing in mijnarbeid, die met de voortschrijdende mechanisatie van het ondergrondse bedrijf aan steeds hogere eisen moest voldoen. Maar wat misschien nog wel belangrijker was: een eigen opleiding gaf een zekere waarborg dat de arbeider het werk in de mijnbouw als zijn blijvend beroep nastreefde. De opbouw van een stabiele personeelsbezetting werd daardoor bevorderd.[43] Na een aarzelend begin slaagden de mijnen er door uitgekiende wervingsmethoden in het leerlingenaantal van de OVS fors te laten stijgen. De demografische ontwikkeling van Limburg maakte het mogelijk dat de mijnen uit een groot reservoir jeugdigen konden putten. Een vergelijking met de Luikse situatie is in dit verband tekenend. In 1947 telde de provincie Limburg voor elke bejaarde (ouder dan 64 jaar) 4,97 jeugdigen (jonger dan 15 jaar). In de mijnstreek was dit zelfs 5,71. In Luik was er voor elke 65+-er slechts 1,3 vervangende jeugdige arbeidskracht beschikbaar.[44] Via de OVS hebben duizenden Limburgse jongens hun weg naar het ondergrondse bedrijf gevonden. Tussen 1945 en 1969 stroomden bij de gezamenlijke mijnen in totaal 11.168 OVS-ers door naar het ondergrondse bedrijf; 764 anderen kregen een functie bovengronds.[45] Inderdaad bleek de OVS een positieve invloed te hebben op de binding aan het bedrijf. Degenen die na een mijnbouwopleiding ondergronds gingen, waren minder geneigd tot vertrek uit het bedrijf dan hun collega's die geen specifieke vooropleiding hadden genoten.[46]

Als tweede reden voor het lage naoorlogse percentage buitenlandse arbeiders is gewezen op de relatieve aantrekkingskracht van de mijnbedrijven voor Nederlandse arbeiders van buiten de regio, dankzij de goede arbeidsvoorwaarden die werden geboden. Ondanks de grote krapte op de arbeidsmarkt waren de mijnen meer dan andere Limburgse industrieën in staat Nederlands personeel van buiten de regio te werven.[47] Dit gebeurde met behulp van intensieve wervingsacties eerst in Midden- en Noord-Limburg en later in Noordoost-Nederland. Deze volgorde gaf de preferenties van de mijndirecties aan. En niet ten onrechte. Uit onderzoek bleek dat de werving van arbeiders voor het ondergrondse bedrijf in Midden- en Noord-Limburg aanzienlijk meer succes had dan in de rest van Nederland. De belangrijkste oorzaak hiervan was dat de Midden- en Noord-Limburgers gebruik konden maken van pendelbussen die hen naar de mijn brachten. Hierdoor konden ze in hun vertrouwde dorpen blijven wonen. Nederlanders van verder weg daarentegen waren genoodzaakt in de mijnstreek te komen wonen.[48] Door de grote woningnood werden zij ondergebracht in gezellenhuizen en pensions, waar de heimwee snel kon toeslaan.[49] Onder deze categorie was het verloop zeer groot.[50]

Tenslotte lijkt nog een derde oorzaak een rol gespeeld te hebben: de afweging van kosten en baten van werving. In 1949 sloten de Nederlandse en Italiaanse overheden een akkoord over de werving van Italiaanse arbeiders. Met deze overeenkomst ging de overheid een belangrijke rol spelen in het vaststellen van de voorwaarden waaronder buitenlandse arbeiders in dienst mochten worden genomen.[51] Voor werkgevers betekenden de nieuwe regels voor werving in het buitenland dat wervingscampagnes langer gingen duren. Tussen de aanvraag om arbeidsmigranten te mogen werven en de aankomst van de nieuwkomers in het bedrijf konden vele maanden liggen.[52] Voordat de nieuwgeworven buitenlandse arbeiders daadwerkelijk ondergronds aan de slag konden, was een degelijke introductie en basisopleiding noodzakelijk. Dat betekende dat allerlei informatie- en opleidingsmateriaal in de landstaal van de migrant moest worden vertaald en tolken moesten worden aangesteld. Dat alles kostte tijd en geld. Daar stond tegenover dat het arbeidscontract van tijdelijke aard was. Weliswaar konden de mijnen het contract na afloop verlengen en zelfs omzetten in een vast dienstverband, maar dat betekende nog niet dat permanente vestiging de ambitie van de meeste buitenlandse nieuwkomers was. Dat blijkt uit het verloop. Na de categorie Nederlanders van buiten Limburg, was het verloop onder groepen aangeworven buitenlandse mijnwerkers in de jaren vijftig en het begin van de jaren zestig in het algemeen het grootst.[53] Het feit dat veel arbeidsmigranten zich gebonden voelden aan hun wervingscontract - Nederlandse arbeiders hadden een dergelijke overeenkomst niet - voorkwam dat het verloop nóg groter zou zijn geweest.[54] Het is niet onwaarschijnlijk dat de drempel bij de rekrutering van buitenlandse arbeiders in de naoorlogse periode hoger is geweest dan vóór 1930, toen de mijnen in grote mate een beroep konden doen op Duitse arbeiders, die zich veelal spontaan aanboden. Dit grensoverschrijdende reservoir aan arbeidskrachten voor de mijnbouw leek na de oorlog nauwelijks meer aangesproken te kunnen worden.
Wanneer grepen de personeelsdiensten van de mijnen in de naoorlogse jaren dan toch terug op de rekrutering van buitenlandse mijnwerkers? In het algemeen gebeurde dat pas wanneer het regionale, provinciale en nationale aanbod te gering was.[55] De pieken in de curve uit grafiek 3 geven een indruk wanneer zich een dergelijke situatie voordeed. De eerste periode dat buitenlandse mijnwerkers in versterkte mate werden geworven, waren de jaren onmiddellijk na de bevrijding. Door verschillende oorzaken, zoals vrijwillig of gedwongen ontslag, aanmelding of oproeping voor militaire dienst, was het aantal mijnwerkers aan het eind van 1944 scherp gedaald.[56] De mijnen stonden voor de opgave het personeelstekort op korte termijn op een adequaat niveau te brengen. Dat kon alleen lukken door ook een beroep te doen op de buiten-Nederlandse arbeidsmarkt.
Een tweede reeks van jaren dat de Nederlandse arbeidsmarkt voor mijnwerkers tekort schoot, begon in 1955 en duurde tot de tweede helft van 1957. Er bestond toen een enorm tekort aan arbeiders, niet alleen voor de mijnen, maar voor de industrie als geheel. ‘Hoewel ervan moet worden uitgegaan dat een gezonde ontplooiing van de mijnindustrie in de allereerste plaats moet steunen op Nederlandse arbeidskrachten, moest teneinde een behoorlijk functioneren van de bedrijven te waarborgen, gelet op de krappe arbeidsmarkt hier te lande en in Limburg in het bijzonder, in stijgende mate een beroep worden gedaan op buitenlandse arbeidskrachten', noteerde de Inspecteur-Generaal der Mijnen in 1956 in zijn jaarverslag.[57] Eind 1957 kwam er een kentering. De arbeidsmarkt werd minder gespannen en de mijndirecties konden de werving van buitenlandse arbeiders opschorten.[58]

De mijndirecties moesten opnieuw een beroep doen op arbeiders van niet-Nederlandse afkomst in de jaren 1961 tot en met 1965. Dit keer was er meer aan de hand dan alleen een zeer krappe arbeidsmarkt met voldoende mogelijkheden om een baan buiten de mijn te krijgen. Nadat de kolencrisis van 1958 duidelijk had gemaakt dat de rol van steenkolen op de energiemarkt tanende was, was het vertrouwen van veel Limburgers in de toekomst van de werkgelegenheid in de mijnbouw afgenomen. Vooral jonge mijnwerkers zeiden het zware werk onderin vaarwel en maakten van de ruime werkgelegenheid in andere sectoren gebruik om hun beroepscarrière elders voort te zetten. Vanaf het eind van de jaren vijftig begon de Duitse arbeidsmarkt te lonken, waar tot 35 procent meer loon werd betaald.[59] In dezelfde jaren verdween de gunstige loonpositie van de mijnwerkers ten opzichte van arbeiders in andere industriële sectoren.[60] Het personeelsprobleem van de Nederlandse mijnen werd op die manier verhevigd. Ondanks een fors doorzettende arbeidsbesparende mechanisatie en rationalisatie was er niet alleen een voortdurend kwantitatief tekort, maar begonnen er ook kwalitatieve fricties te ontstaan, omdat door het vertrek van vooral jonge mijnwerkers zich een vergrijzing van de personeelsbezetting aftekende.

De problemen met de personeelsvoorziening werden zó groot, dat zelfs het natuurlijk verloop niet kon worden aangevuld. Het gevaar dreigde dat de kolenproductie niet op peil gehouden kon worden. Daarom besloten de mijndirecties in 1961 weer buitenlandse arbeidskrachten te rekruteren.[61] De volgende vier jaar tot aan de aankondiging van de mijnsluitingen in december 1965 werden gekenmerkt door een relatief sterke toename van het aantal mijnwerkers van buitenlandse herkomst, vooral in het ondergrondse bedrijf.
In de jaren na 1965 was er geen sprake meer van een normaal functionerende arbeidsmarkt voor mijnwerkers. De jaren stonden in het teken van een gefaseerde beëindiging van de steenkolenwinning. Voor het personeelsbeleid betekende dit dat de aandacht niet meer primair was gericht op rekrutering, maar op afvloeiing, herplaatsing en omscholing. De daling van het aantal buitenlanders was een logisch gevolg van de geleidelijke afbouw van de personeelsbezetting. In de totale bezetting bleef het percentage buitenlanders tot het eind van 1969 echter vrij constant op twaalf à dertien procent. Maar in het begin van de jaren zeventig bleek dat de afvloeiing van jonge autochtone mijnwerkers veel sneller verliep dan was voorzien. Dat bracht de sluitingsoperatie in gevaar. Een essentieel onderdeel daarvan was de mijnen één voor één te sluiten. Dat zou de mogelijkheid bieden oudere mijnwerkers, die door hun leeftijd moeilijk herplaatsbaar waren, van de ene naar de andere mijn te laten doorschuiven, zodat ze hun overbruggings- of pensioenleeftijd als mijnwerker konden halen. Dat plan kon echter alleen slagen als men erin slaagde de productie bij de nog niet stilgelegde mijnen gedurende een aantal jaren op gang te houden. Daarvoor waren ook jonge mijnwerkers nodig. In een nieuwe wervingscampagne haalden de gezamenlijke mijnen in 1970 een groep van ongeveer zevenhonderd buitenlandse mijnwerkers naar Limburg.[62] Deze groep was verantwoordelijk voor de groei van het aantal buitenlandse mijnwerkers in dat jaar.
Tabel 3 geeft voor een aantal naoorlogse steekjaren de herkomst aan van de groep buitenlandse mijnwerkers.

Tabel 3. Buitenlandse nationaliteiten in dienst van de Luikse en Nederlandse steenkolenmijnen in 1954, 1958 en 1965 (ondergronds)

 
1954
 
 
 
1958
 
 
 
1965
 
 
 
 
Luik
 
Nederland
 
Luik
 
Nederland
 
Luik
 
Nederland
 
 
N
%
N
%
N
%
N
%
N
%
N
%
Nederlanders
1468
10,6
             --
  --
1097
7,8
             --
   -- 
185
2,4
             --
   -- 
Belgen
      --
  --
175
6,3
      --
   -- 
141
4,0
 
 
83
2,1
Duitsers
603
4,3
725
26,0
447
3,2
530
15,0
155
2,0
294
7,5
Oostenrijkers
      --
  --
32
1,1
      --
  --
186
5,3
 
 
62
1,6
Polen
1786
12,8
793
28,5
1264
9,0
585
16,6
490
6,2
320
8,1
Italianen
8880
63,9
93
3,3
8958
63,8
1245
35,2
2907
37,0
371
9,4
Joegoslaven
193
1,4
117
4,2
158
1,1
85
2,4
60
0,8
633
16,1
Fransen
83
0,6
             --
  --
71
0,5
             --
  --
37
0,5
             -- 
   -- 
Marokkanen
97
0,7
             --
   -- 
      --
  --
             --
   -- 
490
6,2
1368
34,9
Turken
     --
  --
             --
   -- 
      -- 
  --
             --
  --
1807
23,0
             --
  --
Spanjaarden
     --
  --
             --
  --
753
5,4
             --
  --
968
12,3
286
7,3
Grieken
     --
  --
             -- 
  --
583
4,2
             --
  --
444
5,6
             --
  --
Overigen
793
5,7
854
30,6
704
5,0
762
21,5
323
4,0
511
13,0
Totaal
13903
100
2789
100
14035
100
3534
100
7866
100
3928
100

(Bronnen: Annales des Mines de Belgique (Brussel 1956) 93-94; ‘Technische kenmerken van de Belgische steenkolenontginning in 1958' In: Extrait des Annales des Mines de Belgique (Brussel 1959) 826; ‘Technische kenmerken van de Belgische steenkolenontginning in 1965' In: Extrait des Annales des Mines de Belgique (Brussel 1966) 1210; Verslag van de Inspecteur-Generaal der Mijnen over 1954, resp 1958 en 1965.)

Wat onmiddellijk opvalt aan de Nederlandse cijfers in de tabel is het dalende aandeel buitenlanders uit de buurlanden België en vooral Duitsland. Waar Duitsers in de opbouwfase van de Nederlandse mijnbouw tot 1930 nog zeer prominent aanwezig waren, werd in de naoorlogse periode de koppositie onder de buitenlandse nationaliteiten ingenomen door migranten uit verder weg gelegen landen. In 1954 bleken de Polen zowel absoluut als relatief de grootste groep onder de buitenlandse mijnwerkers. Deze groep bestond uit enerzijds migranten die al in de jaren twintig naar Limburg waren gekomen en de crisisjaren als mijnwerker hadden overleefd, maar ook uit zogenaamde displaced persons (vooral Oost-Europeanen die hun woonplaats hadden moeten verlaten omwille van de oorlog of de nasleep ervan), die vlak na de oorlog door de mijnen in Duitse opvangkampen waren geworven, alsmede gedemobiliseerde militairen.[63]
In 1958 hadden Italianen de koppositie onder de buitenlandse arbeiders in de Nederlandse mijnen overgenomen. Nadat de eerste naoorlogse groepen Italianen al in 1949 waren geworven op basis van het Nederlands-Italiaanse akkoord[64], was het nijpende tekort aan mijnwerkers in 1955 aanleiding geweest opnieuw tot rekrutering van Italiaanse arbeiders over te gaan. Die acties leverden de mijnen in totaal ruim drieduizend arbeiders op.[65] Het verloop onder de Italianen was echter groot.[66] Dat is de belangrijkste reden waarom in de jaren zestig hun aandeel scherp daalde. Vrijwillig vertrek kwam onder hen relatief vaak voor, en zij waren de belangrijkste slachtoffers van de kolencrisis van 1958-1960.
In het begin van de jaren zestig wierven de Nederlandse mijnen Spanjaarden en Joegoslaven; de meest opvallende groep in de jaren zestig en zeventig waren echter de Marokkanen. De eerste Marokkanen arriveerden eind 1963 in Limburg. Ze waren afkomstig van Noord-Franse mijnen. Deze groepen werden niet actief door de mijnbedrijven aangeworven, maar meldden zich spontaan aan.[67] Door hun ervaring met het werk ondergronds, werden ze graag door de mijndirecties aangenomen. Aan het eind van 1965 had één op de drie buitenlandse mijnwerkers in Nederland de Marokkaanse nationaliteit, vijf jaar later was dat aandeel gestegen tot bijna de helft. Vanaf 1970 wierven de Nederlandse mijnen rechtstreeks in Marokko. Ook die acties leverden vooral mijnwerkers op met ervaring, opgedaan tijdens eerdere verblijven in West-Europese mijnbouwregio's.[68]

De Luikse mijnen: een vreemdelingenlegioen

In tegenstelling tot de situatie in Nederland, waren de Luikse mijnen in de tweede helft van de jaren dertig genoodzaakt de toenemende werkgelegenheid grotendeels op te vangen door de rekrutering van mijnwerkers van buitenlandse origine. Tussen eind 1935 en eind 1939 steeg het aantal arbeidsplaatsen in de Luikse mijnen met 698. Het aantal buitenlanders in de steenkolenwinning steeg in diezelfde periode echter met ruim 1.800: het proces van vervanging van Belgische arbeidskrachten door buitenlanders in de Luikse mijnbouw ging ook na de crisistijd dus gewoon door.

De jaren direct na de Tweede Wereldoorlog steeg het aantal buitenlandse arbeiders in de Luikse mijnen explosief: tussen eind 1944 en eind 1952 verzesvoudigde het contingent mijnwerkers met een niet-Belgische nationaliteit. In dezelfde jaren nam het aantal Belgen in de Luikse steenkolenwinning daarentegen met ruim drieduizend man af. Het was duidelijk dat in het algemeen Belgen de verouderde Luikse mijnen uit wilden. De afkeer van de lokale arbeidskrachten voor het beroep van mijnwerker was zeer groot, zeker voor het ondergrondse werk.[69] De Belgische overheid probeerde nog het tij te keren door de uitvaardiging van een mijnwerkersstatuut in april 1945. Daarin werden nieuwe mijnwerkers gelokt met loontoeslagen, extra vrije dagen, aanvullend pensioen en andere voordelen. Ook werden werkloze oud-mijnwerkers verplicht om werk in de mijnen te aanvaarden. De overheid streed een kansloze strijd. De reputatie van de verouderde Waalse mijnbouw bij de Belgische arbeiders was inktzwart geworden.[70] Nu er dankzij de economische opleving elders werk genoeg was, was de gevaarlijke en ongezonde arbeid onder de grond voor weinigen meer een serieuze optie.

Tijdelijk soelaas bood de tewerkstelling van Duitse krijgsgevangenen. Eind 1945 werkten er 8.469 ondergronds in de Luikse mijnen. Een jaar later waren het er nog 7.795.[71] Onder groeiende internationale druk moesten de krijgsgevangen in 1947 worden ontslagen. Hun vertrek leidde tot nieuwe inspanningen van de mijndirecties om vervangende arbeidskrachten te werven. Die werden weer voornamelijk in het buitenland gevonden. De enorme stijging van het aantal niet-Belgen in de Luikse mijnen in 1947 duidt daar op.
Omdat de Belgen massaal deserteerden, werd de kolenslag[72] die premier Achille van Acker in 1945 had uitgeroepen, in de Luikse mijnen gestreden door een vreemdelingenlegioen. Waar die strijders aan het kolenfront vandaan kwamen, wordt duidelijk in tabel 3. In 1954 bestonden de buitenlandse troepen voor bijna tweederde uit Italianen. Al op 20 juni 1946 had Fédéchar met toestemming van de Belgische overheid een akkoord met de Italiaanse autoriteiten gesloten om een massale immigratie van Italiaanse werknemers te organiseren, in ruil voor de levering van Belgische steenkool voor het herstel van de Italiaanse economie.[73] Ongeveer 12.300 onder hen (samen met 1.200 vrouwen en 2.000 kinderen) bereikten van 1946 tot 1949 de Luikse mijnen.[74] De overeenkomst kwam echter onder druk te staan toen het ook in het buitenland steeds duidelijker werd hoe onveilig en zwaar verouderd sommige mijnen waren. Een ernstig ongeluk in de Charbonnage d'Ougrée-Marihaye (ten zuiden van de stad Luik) in 1953 leidde zelfs tot het tijdelijk stopzetten van de arbeidsmigratie naar de Belgische mijnen door de Italiaanse overheid.[75]
De Italianen in de Luikse mijnen werden qua aantal op ruime afstand gevolgd door de Polen. De eerste naoorlogse groep Poolse arbeidsmigranten kwam in 1945 naar België.[76] Zij behoorden, net als de Polen die onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog in de Nederlandse mijnen terechtkwamen, tot de groep displaced persons. In de lente van 1947 kwam een tweede groep Polen vanuit vluchtelingenkampen in Duitsland naar de Belgische steenkoolindustrie. Van hen kwamen er in 1947 naar schatting een paar duizend terecht in de Luikse mijnen.[77]

De derde groep buitenlanders in de Luikse mijnen waren de Nederlanders. In de meeste gevallen waren dit grenspendelaars, die door de Luikse mijnen in het zuiden van de provincie Limburg werden geronseld. Vaak zorgden de mijnen voor vervoer per autobus. De Nederlandse grensarbeiders werden gelokt met hogere lonen dan in de Nederlandse mijnen verdiend konden worden en vooral met een riante kinderbijslag. Het werd financieel gezien nóg aantrekkelijker voor Nederlanders om in een Belgische mijn te gaan werken, toen in 1949 de waarde van de Belgische frank ten opzichte van de gulden steeg en een jaar later de Belgische mijnwerkerslonen met achttien procent werden verhoogd. Voor honderden Limburgers wogen deze financiële voordelen op tegen de slechte reputatie die de Luikse mijnen hadden. In de eerste helft van de jaren vijftig bestond tien tot dertien procent van de ondergrondse bezetting van de mijnen van Blegny-Trembleur, Cheratte en Queue-du-Bois uit Nederlandse pendelaars.[78]
In de tweede helft van de jaren vijftig bleef de aanwezigheid van niet-Belgen in de Luikse mijnen zeer belangrijk. Omdat Belgen de mijnen in toenemende mate de rug bleven toekeren, steeg het aandeel van de buitenlandse mijnwerkers tussen 1952 en 1958 van 53 tot 58 procent. Toch blijkt uit grafiek 3 dat er schommelingen voorkwamen in de absolute aantallen buitenlanders. Leboutte toonde aan dat die schommelingen correleerden met de jaarlijkse kolenvoorraden van de mijnen. De grootte van die voorraden kan dienen als indicatie voor de afzetmogelijkheden. In het algemeen bleek in de jaren vijftig toename van de kolenvoorraden gepaard te gaan met een afname van de werving van buitenlandse arbeiders.[79] Dat gebeurde in de jaren 1949-1950, 1953-1954 en 1958-1961. In die reeksen van jaren bleek het aantal buitenlanders sneller af te nemen dan het aantal Belgen. Een deel van de buitenlandse arbeidskrachten werd dus zeker gezien als reservisten, die konden worden afgedankt zodra ze niet meer nodig waren.[80] Anderzijds vond in tijden van goede afzetmogelijkheden (1951, 1955-1957 en 1962-1964) een toename van het aantal buitenlanders plaats. Overigens deed zich hier hetzelfde mechanisme voor als in Nederland: een opleving van de conjunctuur gaf meer alternatieve werkgelegenheid buiten de mijnbouw, en die gelegenheid werd door menigeen te baat genomen om de ondergrondse arbeid in te ruilen voor een aantrekkelijker baan elders.
De samenstelling van de buitenlandse bezetting in 1958 week weinig af van die van vier jaar eerder. Italianen maakten nog steeds de dienst uit, op eerbiedwaardige afstand gevolgd door de Polen en de Nederlanders. Voor het eerst verschenen er in de statistiek nu ook Spanjaarden en Grieken. De komst van deze nieuwe nationaliteiten hield verband met het opdrogen van de voor de Luikse mijnen traditionele Italiaanse arbeidsmarkt. Na de mijnramp van Bois-du-Cazier in Marcinelle (bij Charleroi) in 1956, waar onder de 263 slachtoffers 136 Italianen te betreuren waren, zette de Italiaanse overheid de officiële migratie naar de Belgische mijnen stop. Weliswaar betekende dat niet dat ook de spontane migratie vanuit Italië ophield, maar Fédéchar en de Belgische regering zagen zich genoodzaakt wervingscontracten te sluiten met andere landen, zoals Spanje (in november 1956) en Griekenland (in augustus 1957). [81]

De kolencrisis van 1958 was de doodsteek voor de toch al kwijnende Luikse mijnbouw. De personeelsbezetting kwam in een vrije val. Ook het aantal buitenlanders daalde. Aangezien de Belgische bezetting nóg sneller afnam, steeg het aandeel van buitenlandse mijnwerkers verder: in 1963 bedroeg het 64 procent, in 1968 68 procent en in 1971 70 procent. Halverwege de jaren zeventig waren er zelfs mijnen in het Luikse bekken, waar ondergronds geen Belg meer te vinden was. [82]
In de jaren zestig werd het rekruteringsveld opnieuw verbreed: ook Turken en Marokkanen werden nu structureel aangeworven.[83] In juli 1964 werd een bilateraal verdrag tussen België en Turkije gesloten, op 17 augustus 1964 volgde een akkoord met Marokko.[84] In tabel 3 is te zien dat in 1965 deze groepen de Luikse mijnen hadden bereikt. De Turken hadden zelfs de tweede plaats ingenomen achter de Italianen. Ook de Spanjaarden waren sterker vertegenwoordigd dan in 1958. Opvallend is verder dat de Nederlanders waren weggebleven. Met 2,4 procent was hun aandeel in de buitenlandse personeelsbezetting marginaal geworden.
Het structurele verval van de Luikse mijnbouw deed de attractiviteit van deze arbeidsmarkt sterk afnemen, ook voor buitenlanders. Niettemin bleef er grote vraag bestaan naar ondergronders. In 1969 werd een akkoord gesloten met Tunesië over de rekrutering van arbeiders voor de mijnen; een jaar later kwam een soortgelijk verdrag met Algerije tot stand. Deze landen leverden de laatste lichtingen voor het vreemdelingenlegioen, dat de Luikse mijnbouw nog tot 1980 in leven hield.

Besluit

De mate waarin werkgevers een beroep moeten doen op arbeiders van buitenlandse herkomst kan worden gezien als een graadmeter voor de regionale en nationale arbeidsmarkt. De steenkolenmijnen in de aangrenzende regio's van de Nederlandse provincie Limburg en het bekken rond de Belgische stad Luik hebben in de twintigste eeuw regelmatig moeten terugvallen op arbeidsmigranten uit het buitenland. In de eerste drie decennia van de eeuw was de aanwerving van buitenlandse mijnwerkers in Nederland aanzienlijk groter dan in Luik. Dat is terug te voeren op de mate waarin er een regionale mijnwerkerstraditie was ontstaan. In het oudere Luikse mijnbouwbekken bestond er aan het begin van de eeuw een vaste kern van lokale en regionale families, waarin het beroep van mijnwerker werd overgedragen van generatie op generatie. Hoewel die traditie in de periode tot circa 1935 langzaam maar zeker begon te verdwijnen, konden de Luikse mijnen in die periode in redelijke mate putten uit de nationale en regionale arbeidsmarkt. Waalse mijnwerkers konden worden vervangen door arbeidskrachten uit andere delen van België. Vooral Vlamingen bleken, door economische nood gedwongen, bereid te kiezen voor het beroep van mijnwerker in Luik.

De Nederlandse mijnen stonden op een heel ander punt in hun levenscyclus. Pas vlak voor de eeuwwisseling was de tot dan toe marginale Nederlandse mijnbouw een nieuwe fase ingetreden die werd gekenmerkt door de snelle uitbouw van grootschalige en moderne ontginningszetels. De regionale en nationale arbeidsmarkt, niet of nauwelijks bekend met het mysterieuze beroep van mijnwerker, was in de opbouwfase tot het begin van de jaren dertig niet in staat te voldoen aan de grote vraag vanuit de mijnbedrijven. Vooral voor ondergrondse vakkrachten was men aangewezen op het buitenland. Het Duitse achterland, dat in die periode één arbeidsmarkt met de Limburgse mijnstreek vormde, leverde het gros van die geschoolde mijnwerkers. Samen met migrantengroepen uit Oost- en Centraal-Europese landen, die vooral in de tweede helft van de jaren twinig werden geworven, speelden zij niet alleen een belangrijke rol bij de winning van de steenkool, maar gaven zij in de dagelijkse ondergrondse praktijk scholing in mijnarbeid aan hun collega's uit Limburg en de rest van Nederland. De Nederlandse mijnen konden zich bij de noodzakelijke inkrimping van het personeelsbestand tijdens de crisisjaren dan ook permitteren de autochtone arbeiders, hun meest preferente groep, zo veel mogelijk te ontzien. Het waren de buitenlandse mijnwerkers die in Nederland massaal werden ontslagen.
In Luik ging in de crisisjaren de uittocht van traditionele Waalse mijnwerkers gewoon door. Ook de Vlamingen bleven weg, toen er voor hen een alternatief dichter bij huis ontstond in de nieuwe mijnen in de Belgische provincie Limburg. Waar de Nederlandse mijnen erin slaagden een begin te maken met een beroepstraditie in eigen streek, verdween die in Luik.
Na de Tweede Wereldoorlog gingen de in de jaren dertig duidelijk aan het licht getreden ontwikkelingen in snel tempo voort. De Nederlandse mijnen wisten vooral door de uitbouw van een systeem van interne beroepsopleidingen jonge Limburgers te interesseren voor een carrière in de mijn. Die jonge aanwas was beschikbaar dankzij een gunstige demografische ontwikkeling. Zonder buitenlandse inbreng kon men ook in het naoorlogse Nederland niet, maar buitenlanders kregen in de mijnen vooral een bufferfunctie, waarmee conjuncturele schommelingen konden worden opgevangen. De kern van de bezetting was van Nederlandse origine. De Luikse mijnen daarentegen werden geheel afhankelijk van arbeidsmiganten. Anders dan in Limburg, had de Luikse regio te maken met een vergrijzende bevolking. De demografische ontwikkeling leidde er toe dat er nauwelijks voldoende jonge Luikenaren beschikbaar waren om te voldoen aan de vervangingsvraag van de mijnen. Daarbij kwam dat Belgen nauwelijks meer bereid waren in dienst te treden bij de inmiddels zwaar verouderde Luikse mijnen, die meer en meer de reputatie kregen gevaarlijk te zijn. In die situatie werd de aanwezigheid van buitenlandse mijnwerkers in het ondergrondse bedrijf vooral een structureel verschijnsel.

[1] C.E.P.M. Raedts, De opkomst, de ontwikkeling en de neergang van de steenkolenmijnbouw in Limburg (Assen 1974); Claude Gaier, Huit siècles de houillerie Liégeoise. Histoire des hommes et du charbon à Liège (Liège 1988).
[2] B.P.A. Gales, Delven en slepen. Steenkolenmijnbouw in Limburg: techniek, winning en markt gedurende de achttiende en negentiende eeuw. (Hilversum 2004), 53-54.
[3] Annales des Mines de Belgique (1900), 605, 608
[4] Verslag van den ingenieur der mijnen, betreffende de exploitatie der mijnen en steengroeven in Limburg over het jaar 1899, 1
[5] Dit cijfer betreft alleen het personeel in dienst van de mijnbouwsector van het bedrijf.
[6] J.M.J. Westen, ‘Statistisch overzicht van productie, bezetting en prestaties van de Limburgse steenkolenmijnen.' Geologie en Mijnbouw 50 (maart-april 1971), 312-319; Annales des Mines de Belgique (1939).
[7] Norman Dennis, Fernando Henriques and Clifford Slaughter, Coal is our life: an analysis of a Yorkshire mining community. (London 19744), 38.
[8] Klaus J. Bade, Europa in Bewegung. Migration vom späten 18. Jahrhundert bis zur Gegenwart (München, 2000), 111-112.
[9] M.C.M. van Elteren, Staal en arbeid. Een sociaal-historische studie naar industriële accommodatieprocessen onder arbeiders en het desbetreffend bedrijfsbeleid bij Hoogovens IJmuiden, 1924-1966. (Leiden 1986) 1-12 en 114-116.
[10] Helaas zijn voor de Luikse mijnen vóór 1930 slechts mondjesmaat cijfers beschikbaar. Alleen over het jaar 1923 staan betrouwbare en eenduidige cijfers ter beschikking in Annales des Mines de Belgique (Brussel 1928), 246-247. Overigens is er uit een andere bron een cijfer uit 1925 bekend. ‘Résponce au questionnaire de la Commission Nationale de la production industrielle au sujet de l'emploi d'ouvriers étrangers, Annexe I. Séance du 8 mai 1925' In : Bulletin 1925, 98-101 geeft voor de Luikse mijnen een totaal van 1805 buitenlandse mijnwerkers. Volgens de bron zou dat neerkomen op 6,5% van de totale Luikse personeelsbezetting. Doorberekening van dat percentage geeft echter een totaal aantal mijnwerkers in Luik dat veel lager ligt dan de officiële cijfers in de Annales des Mines de Belgique. Hoogstwaarschijnlijk gaat het hier enkel om de ondergronders. Wel blijkt ook uit deze bron, dat het aandeel buitenlanders in Luik, vergeleken met de Nederlandse mijnen, laag was. In de Nederlandse mijnen had in 1925 bijna een kwart (24,8%) van de ondergronders een niet-Nederlandse nationaliteit. Zie ook: A.P. Versteegh, de onvermijdelijke afkomst? De opname van Polen in het Duits, Belgisch en Nederlands mijnbedrijf in de periode 1920-1930. ((Hilversum 1994), 110 en 322.
[11] Serge Langeweg, ‘Trekarbeiders en pendelaars; grensarbeid in oostelijk Zuid-Limburg, 1875-1914' in: Zestig jaar vorsen in de geschiedenis: Jubileumboek Het Land van Herle 1945-2005 (Heerlen 2006) 295-308.
[12] Jaarverslag van den Hoofd-Ingenieur der Mijnen over 1909, 1-4.
[13] Staatscommissie over de Werkloosheid Deel IX Eindverslag. ('s Gravenhage 1914), 543-547.
[14] Verslag van den Hoofd-Ingenieur der Mijnen over 1913, resp. 1930. Ter vergelijking: in 1913 werkte 69 procent van de Nederlandse mijnwerkers ondergronds; in 1930 was dat aandeel zelfs afgenomen tot 62 procent.
[15] Versteegh, Onvermijdelijke afkomst, 225-227.
[16] Jaarverslag Algemeen Mijnwerkersfonds van de steenkolenmijnen in Limburg (verder AMF) over 1920, 22.
[17] Idem over 1930, 14.
[18] Gepubliceerd in de Verslagen van den (Hoofd)-Ingenieur, resp. Inspecteur-Generaal der Mijnen en in de Jaarverslagen van het AMF.
[19] Remigius Dieteren, De migratie in de Mijnstreek 1900-1935: Een sociaal-historische studie (Maastricht 1959) 46-48.
[20] Verslag Hoofd-Ingenieur der Mijnen over 1930.
[21] Dieteren, Migratie 131.
[22] Jaarverslag AMF over 1930 en 1935.
[23] G.C.M. Vromen, ‘Personeelsbeleid bij de Nederlandse mijnen tijdens de jaren dertig' Studies over de sociaal-economische geschiedenis van Limburg (verder SSEGL) XXXII (1987) 27-79, aldaar 54.
[24] Frank Caestecker, ‘Vervanging of verdringing van de buitenlandse mijnwerkers in Limburg. De emancipatie van de Limburgse mijnwerkers. Migratie naar het Limburgse mijnbekken. Een vergelijking met de migratie naar de Waalse mijnen (1920-1940).' Limburg-Het Oude Land van Loon 77 (1998) 309-325, aldaar 323.
[25] L'industrie en Belgique. Exposé d'après le recensement de 1880 de l'état des principales industries (Brussel, 1887)
[26] Frank Caestecker, ‘Centraaleuropese mijnwerkers in België', in: A. Morelli (red.), Geschiedenis van het eigen volk: de vreemdeling in België van prehistorie tot nu. (Leuven 1993) 165.
[27] Caestecker, ‘Vervanging of verdringing', 313.
[28] Pasinomie: collection complète des lois, décrets, arrêtés et réglements généraux qui peuvent être invoqués en Belgique (Brussel, 1889) 596-599. Zie ook: L. Roels, ‘ "In Belgium women do all the work" De arbeid van vrouwen in de Luikse mijnen, negentiende - begin twintigste eeuw' Belgisch Tijdschrift voor de Nieuwste Geschiedenis (verder BTNG) XXXVIII (2008).
[29] Het geboortecijfer lag in het rurale Vlaanderen hoger dan in het geïndustrialiseerde Wallonië.
C. Vandenbroeke, Sociale geschiedenis van het Vlaamse volk (Beveren/Nijmegen, 1981) 94-108. Zie ook: Caestecker, ‘Vervanging of verdringing', 310; Pascal Verbeken, Arm Wallonië: een reis door het beloofde land. (Amsterdam/Antwerpen 2007) passim.
[30] M. Poulain en M. Foulon, ‘L' immigration flamande en Wallonie : évaluation à l'aide d'un indicateur anthroponimique', BTNG XII (1981) 226.
[31]Y. Quairiaux, Les stéréotypes du Flamand en Wallonie (1857-1914): images et réalités. Essai au départ des sources dialectales wallonnes, explications politiques et sociales (Louvain-la-Neuve, 2003) 8-12.
[32] Frank Caestecker, ‘Vakbonden en etnische minderheid, een ambigue verhouding. Immigratie in de Belgische mijnbekkens, 1900-1940.' Brood en Rozen. Tijdschrift voor de Geschiedenis van Sociale Bewegingen I (1997) 51-63, aldaar 60.
[33] Caestecker, ‘Vervanging of verdringing', 312-313.
[34]Annales des Mines de Belgique (Brussel, 1928) 246-247.
[35] RAH, archief Fédéchar, inventarisnummers 1579-1581, personeelsstatistieken. Ook in Nederland bestonden er verschillen per mijnbedrijf. Het Staatsmijnbedrijf had in 1930 relatief gezien met 22 procent minder dan de helft buitenlandse arbeiders in dienst dan de mijnen die in particuliere handen waren (46 procent buitenlanders). Cijfers: Verslag Hoofd-Ingenieur der Mijnen over 1930; Jaarverslag Staatsmijnen 1930.
[36] Migranten afkomstig uit de Maghreb: Algerije, Marokko en Tunesië
[37] R. Attar, ‘De geschiedenis van de Maghrebijnse immigratie naar België.' in: Morelli, Geschiedenis van het eigen volk, 298.
[38] A. Morelli, ‘De immigratie van Italianen in België in de 19de en 20ste eeuw' in: ibidem, 197-200.
[39] Caestecker, ‘Vervanging of verdringing', 315-316.
[40] L.H.M. Kreukels, Mijnarbeid: volgzaamheid en strijdbaarheid. Geschiedenis van de arbeidsverhoudingen in de Nederlandse steenkolenmijnen. (Assen/Maastricht 1986) 419-420.
[41] Verslag van de Inspecteur-Generaal der Mijnen over 1957, 111.
[42] Rob Wolf, Mijnbouw, techniek en onderwijs: De ondergrondse vakscholen van de Staatsmijnen (doctoraalscriptie, Nijmegen 1978) III 21.
[43] H.C.W. Roemen e.a., Verkenning omtrent het huidige en toekomstige personeelsvraagstuk van de mijnbouw in Nederlands Limburg (Regionale Studies Werkgelegenheid, Luxemburg 1957) 77.
[44] Limburg: Centraal Bureau voor de Statistiek, 12e Volkstelling, annex woningtelling 31 mei 1947. Luik: La région liégeoise. Démographie, Logement, Industrie et Commerce. L'évolution depuis 1846 et les données du recensement général de 1947. (Liège 1951).
[45] SHCL, Archief GSL, Statistiek.
[46] J.H.G. Segers, Het personeelsverloop in het ondergronds mijnbedrijf: methoden en resultaten (Tilburg 1968) 92-93, 101.
[47] Roemen e.a, Verkenning, 71-74.
[48] Staatsmijnen hanteerde sinds de jaren vijftig de zogenaamde 13-urengrens: personeel mocht aan reis- en werktijd dagelijks niet meer dan dertien uur kwijt zijn. Bij de Oranje Nassaumijnen lag die grens bij twaalf uur.
[49] P.J.M. Reumkens, Een onderzoek naar het verloop van mijnwerkers werkzaam bij de Oranje-Nassaumijnen (z.p. 1958) 34.
[50] Segers, Personeelsverloop, 71.
[51] Will Tinnemans, Een gouden armband. Een geschiedenis van mediterrane immigranten in Nederland (1945-1994) (Utrecht 1994) 11.
[52] Ibidem, 30-31.
[53] Positieve uitzondering waren de in 1962 aangeworven Joegoslaven. Segers, Personeelsverloop, 85.
[54] Reumkens, Onderzoek, 13.
[55] H. Römkens, Problemen bij tewerkstelling van buitenlandse arbeiders (Scriptie Sociale Academie, Sittard 1965) 16-26.
[56] Jaarverslag van de Inspecteur-Generaal der Mijnen over 1946, 1947 en 1948, 9.
[57] Verslag van de Inspecteur-Generaal der Mijnen over 1956, 16.
[58] Idem over 1957, 68.
[59] F.A.M. Messing, Geschiedenis van de mijnsluiting in Limburg. Noodzaak en lotgevallen van een regionale herstructurering 1955-1975 (Leiden 1988) 180.
[60] Ibidem, 12.
[61] Verslag van de Inspecteur-Generaal der Mijnen over 1961, 76.
[62] Idem over 1970, 55. Overigens werden ook in 1971 en 1972 nog buitenlanders voor het ondergrondse bedrijf gerekruteerd. Deze nieuwkomers werden in aantal echter overvleugeld door de buitenlandse mijnwerkers die ten gevolge van sluiting het mijnbedrijf verlieten.
[63] Paul Brassé en Willem van Schelven, Assimilatie van vooroorlogse immigranten. Drie generaties Polen, Slovenen en Italianen in Heerlen. ('s Gravenhage 1980) 70-71.
[64] Tinnemans, Gouden armband, 17.
[65] Verslag van de Inspecteur-Generaal der Mijnen over 1955, 15 en Idem over 1956, 16; Verslag van de Gezamenlijke Steenkolenmijnen in Limburg aan de Mijnindustrieraad betreffende de economische gang van zaken in het jaar 1957, 25.
[66] Segers, Personeelsverloop, 75.
[67] H. Moritz, Marokkaanse gastarbeiders bij mijnen Laura en Julia (Scriptie Sociale Akademie Sittard z.j.) 7-10.
[68] Tanja Cranssen, ‘Marokkaanse mijnwerkers in Limburg, 1963-1975' In: SSEGL XLVIII (2003) 121-148, aldaar 132-135.
[69] Demeure de Lespaul , L'Avenir de notre production de houille, 18.
[70] René Leboutte, ‘Coal mining, foreign workers and mine safety: steps towards European integration, 1946-85' In: Stephan Berger, Andy Croll, Norman Laporte (eds.), Towards a comparative history of coalfield societies. (Aldershot/Burlington 2005) 219-237, aldaar 220.
[71] Annales des Mines (Brussel 1946-1947). Overigens zijn deze tijdelijke dwangarbeiders niet opgenomen in grafiek 3.
[72] Het streven in de naoorlogse jaren de kolenproductie naar een zo hoog mogelijk niveau te bengen, in het belang van de wederopbouw.
[73] Morelli, ‘De immigratie van Italianen', 202. Zie ook : Paola Manno, ‘La communauté des ouvriers mineurs de la région de Lecce (Pouilles) dans le bassin de Liège (1946-1956)' BTNG XXXVII (2007), 445-467.
[74] Gaier, Huit siècles, 163.
[75] Leboutte, ‘Coal mining, foreign workers and mine safety', 224.
[76] Idesbald Goddeeris, De Poolse migratie in België, 1945-1950: politieke mobilisatie en sociale differentiatie. (Amsterdam 2005), 141.
[77] In totaal werden in 1947 3.917 displaced persons in het Luikse bekken tewerkgesteld. De meesten van hen in de mijnen. Bijna de helft van de displaced persons die in 1947 en 1948 in België arriveerden had de Poolse nationaliteit. De andere helft omvatte twintig, vooral Oost-Europese, nationaliteiten. Godderis, De Poolse migratie in België, 156-159.
[78] Willibrord Rutten, ‘Werken over de grens.' In: Weet je nog koempel? De mijnen in Limburg. (Zwolle 2005), 441-464, aldaar 447-451.
[79] Leboutte, ‘Coal mining, foreign workers and mine safety', 222.
[80] ibidem
[81] Ismaël Rodriguez Barrio, L'immigration espagnole dans les charbonnages belges' BTNG XXXVII (2007), 485-515; Anastasia V.Antiochos, ‘L'apport d'une approche quantitative de l'histoire des migrations: le cas des Grecs en Belgique' BTNG XXXVII (2007), 469-484.
[82] Gaier, Huit siècles, 165.
[83] P. Grimmeau, ‘De immigratiegolven en de spreiding van de vreemdelingen in België.' in: Morelli , Geschiedenis van het eigen volk, 125.
[84] A. Bayar (m.m.v. L. Ertorun), ‘Een economisch overzicht van de Turkse inwijking' in: ibidem, 318.

 

  • Artikel
  • 1 september 2009
  • door Serge Langeweg en Leen Roels

196 reactie(s)


Reacties

Like all glass products,

Like all glass products, stairs and [url=https://stairsprom.ru/uslugi/]glass railings[/url] must comply with safety regulations

Либо включаем фантазию, либо

Либо включаем фантазию, либо выключаем Инстаграм и идем в другие каналы.Ads Manager имеет расторжение по целям:Познавательные посты. Собираем здесь полезные советы, лайфхаки, мастер-классы. Такого рода посты не обязательно должны «очень уходить» от вашей продукции. Возьмем, сколько мешает цветочному магазину исполнять особенный должность о часть, наравне правильно ласкаться изза гибискусом, иначе же – обманывать лаконический ликбез по удобрениям и тонкостям полива?Резиновый макет сайта позволяет пользоваться доступное разрешение экрана сообразно максимуму. Большая отруб содержания страницы довольно «над линией сгиба» (т.е. видимой без дополнительной прокрутки страницы).Текстовое описание: указаны ли цены, есть ли хэштеги, проставлен ли геотег.
раскрутка инстаграм
[url=https://moskow.skgroups.ru/razrabotka-saitov.html]заказать сайт под ключ[/url]
https://moskow.skgroups.ru/landing.html - разработка landing page

басня SMM про лишение клиентов в InstagramОбратите забота, сколько поиск работает крайне непредсказуемо. Определить четкий алгоритм выдачи – миссия невыполнима. Из наиболее неоднократно встречающихся закономерностей:Но предварительно тем, чистый создать либо подкупать интернет-магазин, должен CMS (Significance conduct plan) alias, проще говоря, систему управления содержимым, с которой вам придется в дальнейшем работать.Перерывы в работе серверов неизбежны. Всем нужно жить профилактику, техническое обслуживание. Возможны и обычные неполадки. Через неполадок не застрахован никто, но это форсмажорные обстоятельства, возникающие редко. А вот плановые работы сервер может организовать так, чтобы они не мешали клиентам. В крайнем случае, администрация сервера предупредит, который, предполагать с 5-00 часов перед 5-10 ежедневно – профилактика. Сообразно, и владельцы сайтов построят свою работу с учетом этого перерыва. Качественные мощные хостинги ухитряются воздерживаться подобных перерывов в своей работе, но и стоят они дороже. Зато обещают компенсировать простои. Ради гарантии стоит сохранить копии договоров, в которых про эту компенсацию приказывать, дабы всерьез получить ее в случае чего.Резвость загрузки сайта зависит от пропускной способности каналов сервера. Чем она больше, тем лучше будет работать сайт.

Причина затем холодного

Причина затем холодного обзвона должны автоматически попадать в CRM-систему. Интеграция IP-телефонии и CRM позволяет совершать большое состав звонков, приобретать по ним статистику, выделывать списки чтобы автодозвона, писать сплетня менеджеров.1. Выгрузите оглавление базы клиентов либо посетителей в csv либо txt-файл. Величина файла - не более 20 МБ, отдельный адрес/телефон пишется с новой строки либо разделяется точкой с запятой иначе запятой;Технологии динамических страниц.Содержание основных понятий и терминов, связанных со шрифтами и текстом, уже изобилие однажды поднималась, однако, словно показывает опыт, количество желающих прочитать относительный этом вдобавок раз ничего не уменьшается. Итак, что же такое шрифт и текст, с чем их едят…Сиречь пользоваться данные, полученные в ходе анализа.
seo оптимизация сайта
[url=https://moskow.skgroups.ru/vizitka.html]заказать сайт визитку[/url]
https://moskow.skgroups.ru/context.html - настройка контекстной рекламы

ЗаключениеВ эту группу попадают: профили про еду, спорт, одежду, ткани, украшения и многое другое.• Во дата телефонного разговора не допускается использование отрицательных слов и выражений, любое отпирательство должен максимально смягчаться («не подобный беспричинно», «мало или»).Сторис делаем с умом и не заваливаем аудиторию – конец ?запас языка для рекламы в Фейсбуке

• на своих знакомых и

• на своих знакомых и родственниках (попросите их посмотреть на страницу в течение 5 секунд, потом расспросите о впечатлениях, задавайте вопросы)Ведение Инстаграма – это работа. Безвыездно, что мы рассказали в этой статье, может заболевать легким в теории, но на практике оказаться сложнее. Недочет идей ради постов, сумма с самостоятельной настройкой рекламы, согласен и банальное – просто отрицание времени!Делимся рекомендациями сообразно каждому из форматов:
разработка и продвижение сайтов
[url=https://spb.skgroups.ru/landing.html]разработка landing page[/url]
https://spb.skgroups.ru/context.html - контекстная реклама

Коль с первыми тремя типами меток, чистый начало, не возникает вопросов, то с четвертым обязательно безраздельно да появится: якобы такой внешность хэштега может помочь в продвижении?испытание в сторискрасивые бизнес-профили в ИнстаграмеДабы продавцы были мотивированы изготовлять больше звонков в сутки, включите в KPI холодный обзвон. Ценность такой мотивации подчиненных – выполнение плана продаж. Добавьте к стимулирующим выплатам такой показатель, как свойство разговоров по технологической карте, контингент и длительность звонков. Установите ожидание по данным показателям и контролируйте их исполнение. Денежное возмездие станет лучшей мотивацией ради продавцов в улучшении их навыков работы.2. Продумайте сценарий разговора

таргетированная

таргетированная объявление;реклама в сообществах;брендирование приложения.Немного того ради каждого человека, приговор пригожий тож не казистый — меняется, в зависимости от настроения и возраста. Восприятие красивости в момент просмотра сайта зависит через того, точно у человека безотлагательно идут дела для личном фронте и в профессиональной деятельности.1. Загрузить для сервер из готового файла;Раскрутка саи?та, с чего начать? Практические советы чтобы продвижения 2016-01-30 08-24-34примеры контента инстаграма для бизнеса с сильным содержательным рядом, только слабым визуальным примеры контента инстаграма ради бизнеса с сильным содержательным около, однако слабым визуальным примеры контента инстаграма для бизнеса с сильным содержательным рядом, только слабым визуальным
заказать сайт под ключ
[url=https://abakan.skgroups.ru/razrabotka-crm.html]разработка crm[/url]
https://abakan.skgroups.ru/razrabotka-saitov.html - создание сайтов под ключ

Бесстрастный обзвон: KPI для звонкиХолодные звонки с целью привлечения клиентов — одна из неотъемлемых частей рабочего процесса чтобы сотрудников компаний, связанных с продажами alias оказанием различных услуг. Все сравнительно небольшое число работников любит и умеет делать холодные звонки. И причины этому разные — через изначально неправильного подхода руководства к процессу холодного обзвона перед личных комплексов персонала.4.1 Словообразование через ключевого словаЧтобы чего нужен сайт?Беспричинно вот у всех понимание красивого сайта свое, пусть даже некоторые скажут который Ваш сайт уродлив, однако равно я уверен сколько многим покажется который сайт простой супер и это самое красивое что они видели. Сколько людей столько и мнений. Творите свои сайты и они у вас будут самые красивые!!!

Главные категории: 2 000 – 3

Главные категории: 2 000 – 3 000 символов.Псевдонимы электронной почтыСразу и честно скажу, сколько анализ конкурентов – это именно та нудная, только очень важная творение, которую смело дозволительно платить на аутсорс. Причин скольконибудь:форматы объявлений ради рекламы в ФейсбукеЧистый мы помним, в первых версиях стандарта HTML не было предусмотрено никаких средств для управления внешним видом информации. Общая концепция гипертекста была направлена для доступность информации чтобы любых устройств, способных повторять текст. Для разметки рекомендовалось извлекать токмо логические теги, определяющие заголовки, подзаголовки, списки, абзацы, цитаты и т.д. — то есть, те элементы, которые и составляют структуру документа. Интерпретация же внешнего вида оставалась весь для совести оконечного терминала.
сайт визитка цена
[url=https://anadyr.skgroups.ru/razrabotka-prilozheniy.html]стоимость разработки мобильного приложения[/url]
https://anadyr.skgroups.ru/razrabotka-crm.html - создание crm

Большее состав хэштегов просто-напросто будет отвергать пользователей. Смотрится это неэстетично и в некоторых случаях даже глупо. Предположим, когда вы ставите хэштеги «ни к селу, ни к городу», то перекусить абсолютно несвязанные с вашей тематикой.Насыщенность шрифта определяется изменением толщины основных и соединительных штрихов одноименных знаков в различных начертаниях и может меняться через светлой (Light) перед сверхжирной (Ultra Unafraid).Виральный охват – это тот же вирус. Вы «заразили» одного пользователя, он передал вирус другому, а тот еще десяткам других пользователей. Поломав чистый следует голову над рекламной кампанией, вы сможете с всякий площадки ворваться в социальные сети, где любители красивого, скандального сиречь эпатажного контента превратят вас в интернет-сенсацию. Вам останется токмо радушно пить новоиспеченных поклонников на своей площадке. Больше заинтересованной аудитории – больше потенциальных клиентов.Так, с целью рекламной кампании определились, параметры аудитории выставили – запускаем прямо самовластно рекламный должность в виде кольцевой галереи, одного фото/видео либо слайд-шоу. Разместить его дозволительно будто в основной ленте Инстаграма, так и в сторис. И в том и другом случае он довольно подаваться с пометкой «объявление» и со ссылкой для ваш сайт иначе профиль в Инстаграм.Когда начнете принуждать переписку с администрацией хостинга, обратите уважение для быстроту, полноту ответов. Насколько они внимательны к клиентам, достаточно ли четко и подробно отвечают на вопросы. Если ответы задерживаются, значит, и к возникшим проблемам будут обращаться беспричинно же равнодушно. Все, задавая вопросы, не повторяйте тех, который глотать в разделе «Часто задаваемые вопросы». Вероятно, там уже потреблять всетаки нужные ответы. И если вас все устраивает, можно регистрироваться.

Bitrix – платная

Bitrix – платная профессиональная лучшая порядок управления контентом, используемая чтобы создания корпоративных веб-ресурсов. Сложен в настройке и редактировании около себя, создает высокие нагрузки для сервер, отмечаются проблемы с дублями страниц и безопасностью. Хорош тем, который позволяет синхронизировать свое содержимое с базами 1C, что привлекает корпоративных клиентов. Для основе Битрикс дозволительно сделать сайт любого типа, но это будет заслуживать денег. Сайты крупных компаний (Эльдорадо, Техносила) “висят” на Битриксе.«Мы рекомендуем воспользоваться услугами профессиональной веб-студии, которая сможет создать интернет-магазин под ключ. Вам подготовят и настроят обольстительный инструмент ради бизнеса, которым останется один править»Современное развитие технологий позволяет замышлять практически не глупый кург задач. Интернет – это интерактивный канал связи, что позволяет уступать информацию различных типов: аудио, видео, текстовую и т. п. С помощью программного обеспечения сайта дозволительно принимать платежи, говорить сообразно телефону, принуждать базы данных, заниматься и стяжать факсы, обмениваться SMS сообщениями и исполнять некоторый другие действия чтобы которых, часто применяется разрозненное программное залог и технические средства. Нынешний интернет сайт – это информационные очаг вашей компании.аватантаргетированная объявление;объявление в сообществах;брендирование приложения.
разработка сайтов Архангельск
[url=https://arkhangelsk.skgroups.ru/razrabotka-crm.html]разработка CRM[/url]
https://arkhangelsk.skgroups.ru/context.html - контекстная реклама google

Выдумка первый. Соцсети созданы единственно для общенияСвободно встречать программистов перед эту платформу сообразно доступной цене;Это чек-лист с перечнем основных чек-поинтов по стандартам ведения беседы, начиная через приветствия и представления, прежде управления разговором и отработкой возражений. Мы рекомендуем проверять звонки сообразно следующим критериям:Продвижение бизнеса в Инстаграме: который в сухом остатке?2. Резиновые изображения (англ. flexible images). Безвыездно изображения должны масштабироваться, исходя из предельно допустимого значения ширины. Оптимальным является их отображение в натуральную величину. Присутствие изменении пользователем окна браузера прежде размера менее самого изображения, оно автоматически уменьшается, дабы вписываться сообразно ширине в окно браузера наилучшим образом.

Настройка таргетинга в

Настройка таргетинга в ВКонтакте6. Всегда файлы (опричь html) следует пристраивать в отдельную папку. Предположим, папку картинок вашего snare сайта дозволено расположить по адресу .– лишь 10% сайтов имеют версию для мобильных устройств и ни для одну из них запрещать зайти с персонального компьютера;• Свежий обзвон — спор, требующий больших затрат времени. В ход 8-ми часового рабочего дня вы максимум сможете сделать 20 результативных звонков (здесь перед результатом имеется в виду состоявшийся беседа).пост относительный услуге в основной ленте Инстаграма
разработка приложений для ios
[url=https://astrakhan.skgroups.ru/vizitka.html]сайт визитка цена[/url]
https://astrakhan.skgroups.ru/vnedrenie-crm.html - внедрение crm битрикс

5 Названия доменов которые не стоит пользоватьсяМахина Store со множеством платных и бесплатных плагинов;Ну а с настройкой в обоих случаях поможет наша инструкция. =)Поиск может усильно затянуться, т.к. не во всех сферах реально проворно встречать подходящие для работы профили и подходящие для работы хэштеги.Только настроить ретаргетинг ВКонтакте по файлу

Уничтожение

Уничтожение возраженийДекомпозировать (то употреблять, разбивать для более мелкие и простые подзадачи) дозволительно как общие, беспричинно и индивидуальные планы. Настоящий незамысловатый пример из жизни – вы собираетесь в отпуск. Ваша глобальная мета – поехать отдохнуть. Дабы достичь ее, вам нуждаться обратиться в турагентство за путевкой, купить аттестат на самолет, оформить визу, завершить совершенно дела на работе, собрать багаж и отправиться в путь.Впоследствии создания своего сайта, вам наверняка придется воспользоваться рекламными системами и партнерскими программами для того, который желание раскрутить свой сайт, либо в дальнейшем немного на нем заработать. Прейскурант популярных и достойных внимания сайтов можно найти в поисковых системах, таких якобы Google alias Yandex которыми вы наверняка пользуетесь.Тогда враз возникает сложность: клиентская неорганизованность. Думаю любому web-дизайнеру знакома положение, когда заказчик самоуправно не знает, сколько он хочет, и потому получить хоть сколько-нибудь значимую информацию от него кончено сложно. Тем не менее, нам надо воеже доверитель остался доволен, и наша страда принесла пользу.Полулегальные методы раскрутки
разработка мобильных приложений
[url=https://barnaul.skgroups.ru/vizitka.html]сайт визитка цена[/url]
https://barnaul.skgroups.ru/vizitka.html - заказать сайт визитку

намек объявления в storiesОстанется собрать аудиторию, ради которой довольно казаться рекламное объявление.Да-да, вы не ошиблись. Я предлагаю вам собрать базу самостоятельно. Вооружитесь Google и табличкой Outshine, а затем соберите не токмо контактные данные потенциального клиента, только и всю возможную информацию о нем:Якобы давнехонько для рынке;Порядком советов сообразно поводу работы над сайтом:

Бизнес и мыслящий, и

Бизнес и мыслящий, и красивый. Есть что показать и о чем написатьОбманывать аудитКлючевое название + дополнениеБасня шестой. SMM-маркетинг – это бесплатный маркетингчем конкретно занимается;
разработка одностраничного сайта
[url=https://belgorod.skgroups.ru/vizitka.html]сайт визитка цена[/url]
https://belgorod.skgroups.ru - продвижение сайта в топ

Мы показали вам какие средства дозволительно использовать, для достичь максимальных показателей при холодном обзвоне. На его цифры влияет изрядно факторов.Одно изображение: здесь учение тоже рекомендует брать формат 1:1 и величина 1080 ? 1080, только допускаются картинки с прямоугольной горизонтальной ориентацией. Доказательство одна. Глотать страна для заголовка и основного текста.Большее состав хэштегов просто-напросто довольно отвергать пользователей. Смотрится это неэстетично и в некоторых случаях даже глупо. Скажем, когда вы ставите хэштеги «ни к селу, ни к городу», то наедаться абсолютно несвязанные с вашей тематикой.басня SMM про состав публикацийЧтобы аналитики, разве у вас уж зело известный хэштег и придирка к локации не имеет значения, позволительно пользоваться Покажет динамику использования изза день (быль в бесплатной версии в Америке), подобные слова, сообразно которым тоже дозволительно поискать конкурентов, юзеров, которые использовали хэштег, последние публикации, а также релевантные хэштеги в процентном соотношении. Однако в большинстве случаев не особо продуктивный ради нашей российской бизнес-действительности сервис, разумеется еще и платный.

viagra walmart pricing new

viagra walmart pricing new jersey
[url=http://xlviagragen.com]buy generic viagra online
[/url] canadian pharmacy viagra professional joined
viagra generic
- alternative alternative apcalis buy buy viagra jel jelly
high blood pressure and ed

Ландшафтный дизайн — особый

Ландшафтный дизайн — особый тип деятельности, направленный для создание искусственной среды чтобы жизнедеятельности человека путем активного использования природных компонентов (рельеф, вода, растительность и т. д.) Если говоря, работа с парками, садами, клумбамиЕ В общем, «Растительная житьебытье» во всей красе.Текстовое описание: указаны ли цены, есть ли хэштеги, проставлен ли геотег.PrestaShop – CMS с открытым исходным кодомСнятие временного ограничения по доступу к информации компании. Интернет офис 24 часаХорошо проработанная страница 404 – для ней можно предлагать другие товары, полезную информацию, дабы побеждать человека на своем магазине.
купить готовый сайт в Биробиджане
[url=https://birobidzhan.skgroups.ru/ecomerce.html]стоимость изготовления сайта интернет магазина[/url]
https://birobidzhan.skgroups.ru/razrabotka-saitov.html - разработка сайтов Биробиджан

Дозволено начать с совершенно маленького количества содержания, но ни в коем случае не начинайте долгоденствие сайта без отсутствия содержания, не надо сохранять единственно главную страницу, в которой написано, сколько «сайт в стадии разработки». Персона посмотрит, уйдет и никогда не вернется. Да и к тому же, кроме только прочего, это не впечатлит поисковые системы, которые впоследствии увиденного не скоро к вам вернутся.в процессе репостооборота обнова о клипе расходится, обеспечивая феноменальные цифры сообразно просмотрам.Придайте сплетня вашему контенту. Это может надевать словно агент компании, беспричинно и чужой эксперт/эксперты. Свободно весь контент давать через имени человека, дозволительно разбить его для тематики и одну из них водить через личности. Положим, ежели у вас строительный бизнес, и вы приглашаете к себе дизайнеров, которые рассказывают про оформление дома, исправление – используйте их советы. Здесь позволительно подвизаться словно от лица приглашенного гостя, беспричинно и от лица представителя компании. Наличие личности – социальное основание надежности.Посты со ссылками для сайт. Коли у вас 10 000 подписчиков и более, вы можете пользоваться дополнительную талант сторис и прикрепить к публикации ссылку. Беспричинно вы переведете трафик на свой сайт.• Информация нужна сейчас, а не потом. Разместив вовремя частный сайт в силок Интернет, заинтересованный покупатель кстати получит в полном объеме необходимую информацию.

Стереотип, сколько

Стереотип, сколько «ВКонтакте» сидит школота, тоже пора отправить во времена лозунгов «Дуров, верни стену». Согласие свежей статистике, 23 000 000 пользователей соцсети старше 35 лет, 12 млн. из них – люди в возрасте от 45 до 65 лет. Наверное, в вечерней школе учатся. =)виды холодныз звонковТакже дозволено раскрутить сайт уделив почтение каждому своему посетителю. Ведь некоторый единственный единовременно взглянут на ваш сайт и больше не вернутся. Причина весь не в часть, который у вашего сайта плохой дизайн сиречь плохое фабула, причин может много. Скажем, сайт с такой же тематикой словно ваш, только для тот индивид уже бездна лет заходит. Так вот, я предлагаю вам организовать что-нибудь такое, дабы гость не уходил от вас. Для это уже пусть в передвижение соглашаться ваша фантазия, я не буду вам двигать…Являться единственным и неповторимым тоже важно. Вам желание понравилась лента, которая пестрит однотипными изображениями с наигранно улыбающимися людьми и рисованными человечками? Навряд ли. Поэтому тщательно выбираем изображения чтобы ленты. Приглашаем фотографов, либо сами постигаем азы креативной и правильной съемки. Красивая подача вашей продукции alias услуг повышает их ценность. Однако, кстати, в стоке тоже дозволительно встречать годное изображение. Исключительно придется засучить рукава и тщательно перелопатить горы однотипщины, для встречать ту самую иголку в стоге сена. А где находится самоуправно «куча сена»? Ответили в этой статье. Читаем о бесплатных фотостоках, в одном из них быстро точный отыщите интересное изображение. А коли его снова и текстом обыграете... то оно довольно не менее ценным чтобы вашего профиля, чем уникальное фото.Разве вы собираетесь зачастую обновлять свою страницу, вам довольно полезная служебная программа Ftpweb. Эта список может отслеживать, какие файлы странички были изменены с момента последней загрузки, и автоматически копировать их на сервер. От вас практически безделица около этом не нуждаться, опричь нажатия для кнопку Process (Выполнить).
создание crm системы
[url=https://blagoveshchensk.skgroups.ru/vnedrenie-crm.html]внедрение crm системы[/url]
https://blagoveshchensk.skgroups.ru/ecomerce.html - стоимость изготовления сайта интернет магазина

Обещать подбор названия сайта«Лучше оставаться первым, чем быть лучшим» Джек Траут, американский маркетологЕсли выбираете величина вложенных публикаций, на заглавную выбирайте самую цепляющую картинку. Именно она должна побудить подписчиков пролистать всю карусель.Coca-Cola славится тем, который у нее сколько ни реклама, то запоминающийся образ. Наибольший виральный охват в соцсетях, желание и в целом сильный ажиотаж получила рекламная набег «Это твоя Coca-Cola», где для баночке напитка красовалось какое-либо имя.7. Заполняем файлы информацией. Для изменения образца можно воспользоваться программой Word. Щелкаем правой кнопкой мыши на файл и выбираем «Начинать с через» «Выбрать программу» Microsoft Word. Беспричинно же дозволительно воспользоваться опцией Файл Начинать в интерфейсе программы.

«Главный запросы

«Главный запросы рубрики+минимальная стоимость товара в категории+вспомогательное слово+наименование бренда/магазина»ЖЕСТОКИЙ ОБЗВОНМы показали вам какие средства позволительно использовать, чтобы достичь максимальных показателей при холодном обзвоне. Для его цифры влияет изрядно факторов.Непременно, социальные тенета и сейчас прекрасно справляются со своей коммуникативной функцией (хоть многочисленные мессенжеры их изрядно потеснили) – мы продолжаем общаться с близкими, кидать благоприятель другу смешные мемы и гифки, ставить лайки милым котикам. Все социальным сетям удалось выйти для новый высота – становиться хорошей бизнес-площадкой, заточенной почти продажи.9. Ссылки хорошо заметны среди текста? Замечание: ссылки должны ЯВНО отличаться цветом через текста, а присутствие наведении должны менять колер и курсор мышки вынужден превращаться в руку с пальцем. То же самое касается и кнопок. Это постоянно ради того, который бы личность замечал ссылки, а около наведении понял, сколько это активная доказательство а не подкрашенный текст. Когда хоть одна из вышеперечисленных ошибок есть – ответ НЕТ.
разработка crm системы на заказ
[url=https://bryansk.skgroups.ru/context.html]заказать контекстную рекламу[/url]
https://bryansk.skgroups.ru/context.html - контекстная реклама google

PicsArt3. ПОДМЕНА НОМЕРОВцель холодныз звонковТут воспользуйтесь:Начинающему пользователю действие может заболевать запутанным. Для деле в нем отсутствует ничего сложного.

www.myroadnews.com [url=htt

www.myroadnews.com
[url=http://myroadnews.com/#]www.myroadnews.com[/url]

http://likecelebwn.com/ [ur

http://likecelebwn.com/
[url=http://www.likecelebwn.com/#]www.likecelebwn.com[/url]

– менее половины

– менее половины проанализированных сайтов корректно отображаются в старых версиях браузеров. В подавляющем большинстве случаев, когда сайт отображается некорректно, пользователю не предлагается альтернативного просмотрщика сайта;Неизвестные люди.чем конкретно занимается;Беспричинно, с целью рекламной кампании определились, параметры аудитории выставили – запускаем сам своевольно рекламный должность в виде кольцевой галереи, одного фото/видео либо слайд-шоу. Разместить его дозволительно сиречь в главный ленте Инстаграма, так и в сторис. И в том и другом случае он будет подаваться с пометкой «реклама» и со ссылкой для ваш сайт разве профиль в Инстаграм.VSCO
изготовление сайта визитки
[url=https://vladivostok.skgroups.ru/portfol-seo.html]кейсы сео Владивосток[/url]
https://vladivostok.skgroups.ru/razrabotka-prilozheniy.html - разработка приложений для android самоучитель

3 Цветовое оформление сайта.Размещение всей стилевой информации в одном внешнем файле открывает нам и другие полезные возможности — ведь изменив содержимое токмо одного (!) стилевого файла, мы можем в считанные секунды сменить весь дизайн сайта. Причем никаких других переделок не понадобится. Разумеется, это вероятно лишь в часть случае, разве первоначально сайт был спроектирован верно.Когда начнете вести переписку с администрацией хостинга, обратите внимание для быстроту, полноту ответов. Насколько они внимательны к клиентам, достаточно ли четко и подробно отвечают для вопросы. Если ответы задерживаются, следовательно, и к возникшим проблемам будут относиться так же равнодушно. Однако, задавая вопросы, не повторяйте тех, что лупить в разделе «Часто задаваемые вопросы». Возможно, там уже пожирать весь нужные ответы. И когда вас все устраивает, можно регистрироваться.Формула высокого вирального охвата тут предельно проста: навязчивая песня. Покажите мне что бы одного человека, который ни разу в своей жизни ни спел какой-либо из этих хитов: «Всегда тип-топ, каблучки, макияж», «О, Palmolive, мой трогательный гель», «Золотая чаша, золотая», «Две мясных котлеты-гриль, специальный соус, сыр, огурцы, салат и лук, постоянно для булочке с кунжутом». Хотите начинать вирусом в социальных сетях? Пробуйте себя в роли композитора.Кнопка. Дабы сделать кнопку, достаточно внутри гиперссылки указать не текст, а картинку (и установить ей dado=»0?). Не забудьте в параметре alt поставить функцию кнопки (примем, «В происхождение»). В сайтах строгого дизайна неоднократно обходятся текстом на цветном фоне — получается вполне приемлемая, хотя, гнездиться может, и не самая красивая кнопка. Упихивать и специальные функции кнопок, однако их применение — альтернатива отдельный и не чтобы этой статьи.

www.finance-webtransfer.com.u

www.finance-webtransfer.com.ua
[url=http://www.finance-webtransfer.com.ua/#]www.finance-webtransfer.com.ua[/url]

wcoinsw.com [url=http://www

wcoinsw.com
[url=http://www.wcoinsw.com/#]www.wcoinsw.com[/url]

http://www.wtokensw.com/ [u

http://www.wtokensw.com/
[url=http://wtokensw.com/#]wtokensw.com[/url]

healthmedicinentral.com [ur

healthmedicinentral.com
[url=http://healthmedicinentral.com/#]www.healthmedicinentral.com[/url]

http://www.plummynews.com/

http://www.plummynews.com/
[url=http://www.plummynews.com/#]www.plummynews.com[/url]

Применение этого решения

Применение этого решения позволит вам снизить стоимость раскрутки сайта и получить быть этом лучшие результаты. А конверсия ваших посетителей увеличится. А потому выбор адаптивного дизайна – это грамотная инвестиция в развитие вашего сайта, которая обязательно окупится.Поиск может здорово затянуться, т.к. не во всех сферах реально проворно встречать подходящие для работы профили и подходящие чтобы работы хэштеги.лик в кофеЭтот пункт предназначен чтобы случаев, когда нуждаться продать товар людям, крепко увлекающимся чем-то. Предположим, вы продаете аквариумы. Или электрогитары. Тож костюмы героев аниме.CMS Made Simple. (сокращено CMSMS) это современная и в то же срок интуитивная учение управления сайтом, около помощи которой Вы с легкостью создадите Ваши страницы, оформите дизайн и расширите функциональность. Эта учение может содержаться расширена при помощи модулей и тегов и подходит будто чтобы управления небольшими сайтами, беспричинно и чтобы настройки целых порталов. От личной странички накануне сложного корпоративного сайта — все возможно. Учение шаблонов в системе построена на HTML и CSS, сколько позволяет создать абсолютно всякий дизайн. Вы также сможете легко применить уже существующие шаблоны и стили. CMSMS написана для языке PHP и является свободным программным обеспечением, распространяемым с лицензией GPL.
seo продвижение сайтов Владимир
[url=https://vladimir.skgroups.ru]заказать продвижение сайта[/url]
https://vladimir.skgroups.ru/landing.html - заказать landing page

Главной целью разработки веб-сайта является создание важного инструмента развития вашего бизнеса. Причиной создания собственного сайта может стоить появление web-сайта у конкурента.Таким образом, таргетированная объявление «ВКонтакте» – это максимально точные объявления, которые демонстрируются определенным группам людей. Главное знак от контекстной рекламы в том, сколько объявления зависят не от содержания продвигаемых страниц, а через прежде заданных настроек аудитории.Если вы токмо начинаете раскручивать сообщество, проанализируйте группы конкурентов и благодаря сервису Popsters выявите активные жизнь и часы. Помощью месяц вы сможете уже отследить статистику вашего сообщества и составить свежий схема публикаций. Суть, в SMM – это системность, желательно, воеже интервалы среди публикациями были одинаковыми.Вы можете вести прямую трансляцию вместе со своим партнером. Беспричинно вы сразу охватите две аудитории: свою и аудиторию вашего «соведущего» прямого эфира. Подумайте насчет коллаборации с «близким сообразно духу» брендом. Вариантов много: платье + аксессуары, авто + запчасти, тренажерка + спортивная одежда, пицца + соусы.В настоящее век число новых сайтов увеличивается с неимоверной скоростью. Ежегодно количество активных пользователей интернета увеличивается в среднем для 20 %. Именно следовательно, коли у вас лопать особенный бизнес либо свое дело, то в современном мире без сайта не обойтись.

http://www.vasedrogerie.com/

http://www.vasedrogerie.com/
[url=http://vasedrogerie.com/#]vasedrogerie.com[/url]

Рассмотрим подробнее каждую

Рассмотрим подробнее каждую из этих ситуацийНажмите для кнопку «Создать аккаунт» в правом верхнем углуРетаргетинг – это встроенный инструмент социальной тенета ВКонтакте, позволяющий сформировать целевую аудиторию и увеличить конверсию совершенно бесплатно. Буде вы тратите горы денег для привлечение клиентов, только легко их отпускаете, если целевое дело не выполнено, дело выстроена неэффективно. Не давайте «теплым» посетителям уйти издали - уделите дата настройкам и используйте ретаргетинг. Ведь вернуть посетителей для сайт, уже знакомых с компанией, проще и дешевле, нежели сыскивать новых, «холодных» клиентов.
стоимость создания сайта реклама интернет
[url=https://volgograd.skgroups.ru/context.html]заказать контекстную рекламу[/url]

https://volgograd.skgroups.ru/calls.html - холодный звонок

система координат контента5. Ширина сайта соответствуют минимальной по стандарту? Примечание: у посетителя может красоваться маленький монитор, и если сайт не поместится по ширине, его крайне неудобно читать. Когда минимальная ширина вашего сайта больше – 1000 пикселей протест – НЕТ. Когда у вас адаптивный дизайн – отчет ДА.Помните, что IE 6 и меньше не поддерживают качество max-width, убедитесь, что быть задании максимально большого текст в IE не появляется горизонтальной полосы прокрутки для разрешении 1024?768. В любом случае, можете посмотреть мое решение для CSS Zen Garden. Следующим шагом может стать верстка уже чтобы разрешения 800?600 с тем же условием. Точно наука, дозволено посмотреть мою эластичную верстку сайта хостинга (тесный гибрид резинового и эластичного макета). Я планирую переверстать его в ход года, но и теперь парабола весь рабочий.неудачная плитка в инстаграме– менее половины проанализированных сайтов корректно отображаются в старых версиях браузеров. В подавляющем большинстве случаев, если сайт отображается некорректно, пользователю не предлагается альтернативного просмотрщика сайта;

http://www.pediatricradiology

http://www.pediatricradiologynet.com/
[url=http://www.pediatricradiologynet.com/#]pediatricradiologynet.com[/url]

Совсем не тайна, что

Совсем не тайна, что профессия дизайнера теперь входит в численность наиболее модных и престижных. А что? Вроде бы и не пыльно и не трудно — не приходится ни землю копать, ни мешки таскать. Да и денег, говорят, платят несказанно даже немало. Такой подход дословно «пошел в массы», испытание вызвал нота, и в 90-х годах, днесь уже прошлого века, по всей стране как грибы затем дождя появились обилие учреждений, которые большими розовыми буквами для светло-зеленом фоне своих буклетов расписывают каких замечательных дизайнеров они готовы выпускать.Несмотря для небольшие размеры, сайт-визитка прекрасно справляется со своими функциями. Вы получите новых клиентов, а общество получит прибавление и нынешний рекламный инструмент.Сториз – здесь постоянно, сколько к теме и сообразно теме, горящее, актуальное, важное. Используем видео, фото, подписи, опросы, голосовалки и т.д. чтобы максимального вовлечения аудитории. Это веяние дозволено смело использовать отдельный день, однако следите ради интересностью, чтобы не получить обратной реакции с отписками.Audi «Если четыре кольца – это однако, сколько нужно»ЖЕСТОКИЙ ОБЗВОН: KPI ДЛЯ ЗВОНКИ
разработка crm на заказ
[url=https://vologda.skgroups.ru/vnedrenie-crm.html]внедрение crm системы[/url]
https://vologda.skgroups.ru/context.html - контекстная реклама сайта

И, пожалуй, было желание неправильным не упомянуть о такой характеристике шрифта, точно комплектность. Комплектность определяется полнотой знаков, необходимых чтобы набора текста: строчных, прописных, цифр, знаков препинания и проч.Холодные Звонки». Тож 5 Правил, Которые Помогут Эффективно Привлечь Внимание КлиентовИ с каждым годом их популярность лишь возрастает. Но вообще с тем в геометрической прогрессии растет и число небылиц, связанных с SMM. Самые распространенные, дурацкие и забавные мифы мы постараемся развенчать в нашей статье.Некоторый продавцы считают, что мечта холодных звонков – обзвонить будто дозволено большее количество людей. Авось кто-то купит. То вкушать, они не подходят к этому методу серьезно. Не задаются целью достучаться накануне каждого человека, которому звонят. А это в корне не вероятно! В этом и заключается главная грех всех менеджеров – незаинтересованность в продаже, завлечении клиента.Приложения и сайты.

http://icelebritylove.com/

http://icelebritylove.com/
[url=http://icelebritylove.com/#]icelebritylove.com[/url]

http://kingfirthhealthandfitn

http://kingfirthhealthandfitness.com/
[url=http://kingfirthhealthandfitness.com/#]kingfirthhealthandfitness.com[/url]

настройки аудитории ради

настройки аудитории ради рекламы в приложении ИнстаграмаВ данном случае мы основываемся для том, якобы пользователи ведут себя в соцсетях. Позволительно таргетироваться на путешественников (неоднократно заходят в ФБ из других стран/городов), на тех, который пользуется продукцией Apple, либо на тех, который часто делает покупки онлайн и т.д. Также изучайте возможности внимательно, так точно их груда, только не всегда актуальны чтобы России.Разве пользователь заказал на вашем сайта корм для кота, это единовластно заказ. Ежели посредством два месяца он смог вспомнить где он заказывал корм — это несменяемый клиент и много заказов.
раскрутка сайтов портфолио
[url=https://voronezh.skgroups.ru/vizitka.html]создание сайта визитки в Воронеже[/url]
https://voronezh.skgroups.ru/razrabotka-saitov.html - создание сайтов

Жестокий обзвон во многих бизнесах является основным каналом лидогенерации. Поэтому, чем больше менеджеры делают звонков, тем шире вход в вашу воронку продаж и тем больше шансов увеличить наличность сделок для выходе из нее. Расскажем, словно успевать через сотрудников максимальных количественных показателей в работе с холодной базой.заполние полей: «Наименование» и «Эпитет пользователя»Как всего вы крепко встали для этих «трех китов», открывайте App Assemble или Fool around Маркет. Будем скачивать приложения.

Uw reactie

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
CAPTCHA
Deze vraag wordt gebruikt om te controleren of u een menselijke bezoeker bent om zo spam te voorkomen.

Bekijk ook...

Open monumentendag

Open monumentendag

  • agenda
  • 10 september 2017
Wandeling langs Mijnspoorpad

Wandeling langs Mijnspoorpad

  • agenda
  • 29 juni 2016