De Bergkapel van de Domaniale

De Bergkapel van de DomanialeUniform van de Bergkapel van de Domaniale Mijn (omstreeks 1960) Collectie Continium (052314, 052080, 064017)

Muziek en de mijnen waren nauw met elkaar verbonden. De meeste mijnen hadden een eigen muziekkorps en/of een zangvereniging. Het oudste mijnwerkersmuziekkorps van Nederland was de Bergkapel van de Domaniale Mijn in Kerkrade. Het korps maakte vanaf het begin grote indruk. Dat kwam niet alleen door de kwaliteit van de muzikanten, maar ook door het mooie en opvallende uniform. In de collectie van het Continium bevindt zich een compleet uniform van de Bergkapel. Het is het object van de maand januari 2015.

De Bergkapel opgericht

De ‘Nederlandsche Mijnwerkers Muziekvereeniging Bergcapelle’, in de volksmond kortweg Bergkapel of Bergmanskapel genoemd, werd in januari 1892 opgericht. Volgens de overlevering zou de directeur van de Domaniale Mijn, August Wilhelm Otto Maria von Pelser Berensberg, het initiatief voor de oprichting hebben genomen. Er zijn echter geen schriftelijke bronnen die dit bevestigen. Een andere mogelijkheid is dat de Bergkapel ontstond als een afsplitsing uit de Kerkraadse harmonie St. Caecilia. Een derde hypothese houdt het erop dat de oprichters van de Bergkapel het voorbeeld navolgden van het mijnwerkerskorps in het plaatsje Würselen, vlak over de grens in Duitsland. Dat korps was een jaar eerder in Kerkrade te gast geweest en had bij die gelegenheid een indrukwekkend optreden verzorgd. Hoe het ook zij, bij de oprichting bestond het merendeel van de zestien leden uit ervaren muzikanten die bij de Domaniale werkten. Directeur Von Pelzer Berensberg en zijn echtgenote schaften de instrumenten aan en een uniform voor de leden.De Bergkapel van de DomanialeDe Bergkapel van de Domaniale, 1905 (Fotocollectie Continium F5654)

Het uniform

Met hun uniform waren de leden van de Bergkapel hun tijd vooruit. Tot lang in de twintigste eeuw was het eerder uitzondering dan regel dat een niet-militaire harmonie of fanfare in uniform was. Voor een concert of een mars door de straten van de stad of het dorp haalden de muzikanten het zondagse pak uit de kast. Hooguit droegen ze een uniforme pet of een hoge hoed op het hoofd. Geen wonder dus dat de Bergkapel opviel.
De Bergkapel van de DomanialeUniform van de Bergkapel van de Domaniale Mijn (omstreeks 1960) Collectie Continium (052314, 052080, 064017) De Bergkapel van de DomanialePet (Collectie Continium 064017.03)De Bergkapel van de DomanialeJas (Collectie Continium 052314.01)Al in 1894 behaalde de harmonie op een muziekfeest in Antwerpen, naast een gouden medaille voor de muzikale prestaties, een geldprijs voor het meest originele uniform. Dat was ontworpen naar het voorbeeld van de Bergfrack mit Schachthut, het traditionele mijnwerkersuniform uit Saksen (Duitsland). Het was een zwart uniform met een korte jas met opstaande kraag. De kraag en de mouwen, waarvan het onderste stuk van fluweel was, waren afgezet met goudkleurige biezen. De jas sloot met goudkleurige knopen, waarop in reliëf het mijnwerkerssymbool met Schlägel und Eisen stond afgebeeld. Dat symbool was ook aangebracht op de pet, die oorspronkelijk werd bekroond met een kwast. In de eerste jaren droegen alleen het bestuur en de dirigent een pet met pluim. Omstreeks 1900 verdween dit onderscheid en kreeg iedereen een pluim op de pet. Bij ‘gewone’ musici was die wit; bestuursleden en de dirigent droegen ook rode pluimen op hun pet. Tot in de jaren 1950 droegen overigens de trommelaars een platte pet, zonder kwast of pluim.De Bergkapel van de DomanialeTrommelaars van de Bergkapel, met platte pet, 1946 (Fotocollectie Continium F0379)

Muziek en de mijn

Veel mijnwerkers sprak het erg aan om gezamenlijk de blaasmuziek te beoefenen. Het hielp de sleur van de dagelijkse zware arbeid te doorbreken. Voor de mijn had een eigen muziekgezelschap eveneens voordelen. In groepsverband musiceren was volgens de mijndirecties een goed middel om de onderlinge contacten tussen de mijnwerkers te versterken. Binnen de bedrijfsgemeenschap luisterde de muziekvereniging plechtigheden zoals jubilea en begrafenissen op. Ook tijdens meer algemene evenementen en op kerkelijke feestdagen was het mijnwerkerskorps present en zorgde dan voor propaganda voor het bedrijf en voor het beroep van mijnwerker. Vandaar ook dat de mijndirecties het lidmaatschap van de muziekvereniging faciliteerden. Zo waren mijnwerkers bij de Domaniale vrijgesteld van nacht- en middagdiensten wanneer ze bij de Bergkapel speelden.De Bergkapel van de DomanialeKoperblazers van de Bergkapel, 1946 (Fotocollectie Continium F0390)
Het voorbeeld van de Bergkapel vond na 1900 navolging bij de meeste nieuwe mijnen die in Limburg openden. Achtereenvolgens werden muziekkorpsen opgericht bij Staatsmijn Wilhelmina (1908), Staatsmijn Emma (1914), de Oranje-Nassau Mijnen (1914), Willem-Sophia (1923) en Staatsmijn Maurits (1927).
Hoewel het zwaartepunt van de optredens van de Bergkapel steeds in het eigen Kerkrade lag, maakte het korps ook regelmatig concertreizen in binnen- en buitenland. Daaronder waren eervolle uitnodigingen, zoals de défilé’s op de Dam in Amsterdam voor koningin Wilhelmina bij haar zilveren regeringsjubileum in 1923 en haar 40-jarig jubileum als vorstin in 1938.
Na de Tweede Wereldoorlog nam de Bergkapel ook elke vier jaar deel aan het Wereldmuziekconcours (WMC) dat in 1951 voor het eerst in Kerkrade werd georganiseerd. Traditiegetrouw speelde de Bergkapel het Wilhelmus bij de openings- en sluitingsceremonie, trakteerde het korps hoogwaardigheidsbekleders op een muzikaal welkom en gaf het een optreden in het stadion van Kerkrade. Het aantal leden van de Bergkapel bedroeg in die tijd tussen de 50 en 60. De Bergkapel van de DomanialeHoornisten van de Bergkapel tijdens de repetitie, 1946 (Fotocollectie Continium F0386)De Bergkapel van de DomanialeDe Bergkapel marcheert, 1946 (Fotocollectie Continium F0388)
Met het sluiten van de mijnen tussen 1966 en 1974 verdwenen ook de mijnwerkersmuziekkorpsen. De Bergkapel haalde zelfs het moment van sluiting van de Domaniale niet. In juli 1967, ruim twee jaar voordat de laatste antraciet uit de Domaniale naar boven kwam, ging het oudste mijnwerkerskorps van Nederland ter ziele.

Uniform van de Bergkapel van de Domaniale Mijn (omstreeks 1960)
Collectie Continium Discovery Center Kerkrade (052314, 052080 en 064017)
Object van de maand januari 2015

Serge Langeweg
Continium Kerkrade
december 2014

Bronnen:
Paul Geilenkirchen, De Bergkapel. 75 jaar mijnwerkersmuziek in Kerkrade (Kerkrade 2013)
1892-1942 Feestgids bij gelegenheid van de viering van het gouden jubileum Muziekkorps der Domaniale Mijn-Maatschappij NV ‘Bergkapel’ (Kerkrade 1946)
Ad Knotter (red), Mijnwerkers in Limburg. Een sociale geschiedenis (Nijmegen 2012)
Hans van Dijk, Panorama van drie eeuwen muziek in Limburg (Leeuwarden/Maastricht 1991)
Monique Nijsten, Jos Meuwissen en Jos Frusch, Blaasmuziek in Limburg (Thorn 1989)

  • Artikel
  • 1 januari 2015
  • door Serge Langeweg

3 reactie(s)


Reacties

Vanuit de HaFa wereld heb ik

Vanuit de HaFa wereld heb ik vaker het verhaal gehoord dat de mijnen cq de mijnbestuurders de blaasmuziek zo'n warm hart toedroegen, omdat het een gezonde tegenhanger van de stof in de mijnen was. Met andere woorden door het blazen op een instrument zouden de longen worden 'gereinigd'. Berust dit op waarheid of is het meer een 'dikke-duim-verhaal'?

Marc, kan waar zijn maar ook

Marc, kan waar zijn maar ook niet???? Maar een ding is zeker HET WAREN MUZIKANTEN TOP. Met de Domaniale Mijn, maar ook de Wilhelmina van Terwinselen had zo'n korps met muzikanten zoal een Martin Schmeisters als paukenist, was Bocholtzernaar en speelde daar in het Philharmonie orkest. Heb Hem zelf nog gekend toen ik stagiere elektro ondergronds was op Stm.Wilhelmina 1959. gr hein

Hallo Ben in het bezit van

Hallo

Ben in het bezit van een Antieke Bierpul.
Op de rand van de tinnen deksel staat gegraveerd
Bergcapelle Kerkrade d.verehr Vorsitzenden Hernn Jos.Schaffrath
z.Er .13 aug.1894.
Graag had ik meer info over dit item gehad.
Hoor het graag Mvg John.

Uw reactie

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
CAPTCHA
Deze vraag wordt gebruikt om te controleren of u een menselijke bezoeker bent om zo spam te voorkomen.

Bekijk ook...

‘Batik-werk in 7 kleuren’

‘Batik-werk in 7 kleuren’

  • artikel
  • 11 april 2017
Vaandelwijding in Schinnen

Vaandelwijding in Schinnen

  • artikel
  • 1 maart 2017