Herinneringen van een practicant

Herinneringen van een practicantOVS-er met houwer op Staatsmijn Hendrik. Fotocollectie DeMijnen.nl/DSM

Het Jaar van de Mijnen 2015 maakt bij velen herinneringen los over het werk op en in de mijn. Zo ook bij Wim Tupker. Hij was in 1960 korte tijd 'praktikant' op de Staatsmijn Hendrik in Brunssum. Hij stuurde ons zijn persoonlijke herinneringen toe. Ze zullen bij vele lezers goede herinneringen oproepen.

Herinneringen 

Bij de ontvangst op de eerste dag bleek dat ik niet de enige was die voor een praktijkplaats had ingeschreven. Er waren nog meer practicanten. We kregen uitvoerige informatie over het mijnbedrijf en tenslotte ook waar we zouden komen te werken. Gedurende drie maanden kreeg ik werk op een verschillend aantal afdelingen, soms samen met een andere practicant, en een aantal keer met een medewerker van de Hendrik, maar meestal alleen. 
Ik woonde destijds in Den Haag en had een logeeradres bij familie in Heerlen. Mijn gastheer was werkzaam als constructeur bij de mijnen. In de periode dat ik er gewerkt heb werd er Carnaval gevierd, maar als westerling heb ik er weinig van gemerkt mede ook omdat ik niet-Katholiek was opgevoed.
Herinneringen van een practicantVerklaring 'praktikant'Wim Tupker 1960. Foto Wim Tupker

De penning halen

Elke dag bij het betreden van de mijn eerst mijn penning ophalen om je aanwezigheid vast te stellen. Het dragen van een helm was verplicht. Aan het eind van de week op vrijdag kon je een financiële vergoeding ophalen bij een loket in één van de gebouwen ergens bij de ingang van het terrein. 

Algemene werkzaamheden 

Ik begon met het meelopen bij een aantal verschillende onderhouds-monteurs. Zo heb ik o.a. assistentie verleend bij de reparatie van de slagboom bij de hoofdingang. Ook met de cv-monteur op pad naar de verschillende locaties op het gehele terrein van de mijn Hendrik om installaties te controleren. Vaste prik op de route was een uiltje knappen in één van de cv-kelders! Het was er aangenaam warm en als hoofdkussen gebruikte je dan je helm! Buiten het terrein van de Hendrik, weer met een andere monteur, controles uitgevoerd in een aantal waterputten. Ik gebruikte bij zo’n put de bekende mijnlamp ter controle op aanwezigheid van gassen.  

Excursies 

Het mijnbedrijf verzorgde ook ondergrondse excursies voor de practicanten. Het was een hele sensatie om voor het eerst met de mijnlift af te dalen. De snelheid waarmee je naar beneden gaat is zo onverwacht hoog dat je toch een beetje schrikt. Het lijkt wel of de liftvloer onder je wegvalt. Ook als de lift afremt heb je het gevoel door de knieën gedrukt te worden. Niet te vergelijken met de snelheid van de liften in bijvoorbeeld hotels of warenhuizen. In de lift stonden ook nog enkele mijnwerkers op weg naar hun werkplek. Ze zagen natuurlijk aan je gezicht dat je een nieuwkomer was en die lui vroegen dan ook aan elkaar: wanneer is de kabel voor het laatst gecontroleerd?
Ik kwam in gangen waar het hard waaide door het ventilatiesysteem. Je overall waaide bijna van de benen af. Op ander plaatsen – zoals in een doodlopende zijgang – was het soms bloedheet. Daar kwam de ventilatie niet.
Een bezoek aan het kolenfront hoorde ook bij de excursie en dat betekende in een lage gang gebukt voortbewegen en het aanschouwen van de zware mijnarbeid. Ik heb diep respect gekregen voor de mannen die daar elke dag hun werk deden.  

Wasserij 

Samen met een andere practicant – hij kwam uit Arcen, naam Van der Horst?? weet ik niet meer – geruime tijd in de wasserij gewerkt, nou ja gewerkt, aanwezig geweest. De wasserij is het gebouw waarin de kolen van de stenen worden gescheiden. De grote brokken gaan eerst door zware machines om ze daar te kraken in kleinere stukken en gaan daarna door vloeistofbaden om de kolen van de stenen te scheiden. De gebruikte vloeistof heeft een zodanige soortelijke massa dat de kolen drijven en de stenen zinken. De machines zijn zo groot dat ik – na me goed overtuigd te hebben dat de machine niet ingeschakeld kon worden – de V-snaren even als bed heb geprobeerd!

Vanwege het weinige werk dat we deden hebben mijn collega en ik het dak ook even getest als dakterras om van het voorjaars zonnetje te genieten. Dat hebben we maar één keer gedaan omdat we gemist werden door de bemanning van de Wasserij.

Hoe tussen de middag je boterham opeten? Als je in de Wasserij werkzaam bent krijg je kolenstof op huid en kleding, dus ook op de handen. Wij leerden bij de eerste de middagpauze al dat je de boterham moet oppakken tussen een stukje omgevouwen (schoon) papier!!

Na gedane arbeid douchen en dat was geen overbodige luxe. Het is een bekend tafereel in de mijnen dat ieders kleding via kettingen omhoog is gehesen. Fraai gezicht al die hoog hangende kleding. Douchen deed je met zijn allen maar dat was ik al wel gewend bij mijn voetbalvereniging. 
Herinneringen van een practicantSchacht en wasserij Staatsmijn Hendrik. Collectie DeMijnen.nl/DSM

Liften en liftkabels 

Rondom de liften heb ik de meest interessante tijd doorgebracht.
Naast de standaard werktijden heb ik een speciale vroege ochtenddienst gedraaid.  Mij is toen gevraagd of ik mee wilde werken bij het controleren van de liftkabels samen met een opzichter. De liftkabels kregen vanwege de strenge veiligheidsmaatregelen elke dag een inspectie.

Er zijn twee liften die aan de bovenzijde met elkaar door een kabel zijn verbonden. Die kabel loopt via het grote wiel in de bekende toren van de ene lift naar de andere. Gelijktijdig gaat de ene lift dus omhoog en de andere naar beneden. In de situatie dat de ene lift boven staat en de andere helemaal onderaan heeft deze laatste als het ware een extra gewicht van de kabel met de lengte van de schachtdiepte. Om evenwicht te maken is er een contrakabel aangebracht die de onderkanten van de liften verbindt. Nu is er in elke stand van de liften evenwicht. De bovenkabel bestaat uit een groot aantal strengen. Elke streng bestaat weer uit een groot aantal aders. De vorm van die kabel is rond en ca. 8 cm diameter. De onderkabel is plat en heeft een gevlochten structuur. Ongeveer 20 cm breed en 4 cm dik. Om aan het evenwicht van de kabelgewichten te voldoen is het gewicht per strekkende meter van beide kabels gelijk. 

Hoe controleer je zo’n bovenkabel? De lift staat zo hoog mogelijk in de schacht, op begane grondniveau. Vlak boven die lift over de breedte van de schacht komt een brede plank met leuning direct bij de kabel. Ik kreeg instructies van de opzichter om vlak voor de kabel op die plank te gaan staan. Het is de bedoeling om na te gaan of er breuken in de kabel zitten. Een breuk in de kabel komt eigenlijk alleen voor als breuk in een enkele ader.

De voorzijde van de kabel controleerde ik met mijn ogen. De achterkant van de kabel ik met mijn hand waar omheen een soort poetslap op een speciale manier was gewikkeld. Een breuk in een ader kenmerkt zich door enigszins uit te steken. De doek blijft daar op hangen. Bij elke breuk diende ik de opzichter te waarschuwen, waarna een merkteken op de kabel werd aangebracht. Bij een bepaald aantal breuken moest de kabel worden vervangen.

De lift gaat met een zodanig lage snelheid naar beneden dat de controle goed was uit te voren. Om de gehele kabel te inspecteren moet de lift volledig in de schacht zijn afgedaald. Ik stond geruime tijd op die plank te controleren tot ik me opeens realiseerde dat ik me boven een gat bevond van wellicht 800 tot 900 meter hoog. Je zag natuurlijk niets in die schacht, maar het besef zo hoog niets onder je voeten te hebben dan alleen een plank deed toch even schrikken. Even de leuning iets steviger vast gehouden.

De onderkabel ook gecontroleerd. De kans op breuken daarin was zo gering dat er alleen een algemene inspectie plaats vond. Die kabel hangt eigenlijk onbelast onder de liften. Dat betekende nog verder afdalen in de schacht dan de onderste lift! Ik ben dus heel diep in de mijn geweest. Daar ontdekte ik overigens dat ik iets bij me had dat ten strengste verboden was. Ik weet niet meer precies wat het was. Ik vermoed iets van shag. Ik heb gelijk na mijn ontdekking de opzichter geïnformeerd. Hij nam het als een mededeling aan en deed er gelukkig niets mee. Alleen niet verder vertellen! Afdalen in de mijn betekende namelijk: geen shag, losse vloeitjes, sigaretten of andere rookwaar, losse lucifers, los hulsje van een luciferdoosje enz..

Mocht er ooit een kabel breken – zeer onwaarschijnlijk gezien de veiligheidsmaatregelen – dan mag de lift niet als een baksteen naar beneden vallen. Wanneer de kabelspanning aan het bevestigingspunt van lift en kabel is verdwenen dan slaan er klauwen naar buiten en die grijpen in de houten geleiders van de schacht. De lift blokkeert onmiddellijk. Mensen in de lift kunnen dan worden gered. 

Na de controle ontdekte ik hoe de communicatie was tussen de mensen bij de lift en de machinist die de snelheid regelde van de liften. Hij zat elders in een aparte ruimte. Vanuit de toegang tot de lift moest kenbaar worden gemaakt of de lift slechts met enkele centimeters of een liftverdieping met een paar meter – een lift heeft een viertal verdiepingen – of naar de volgende mijngang naar beneden zou gaan. Er waren zeven mijngangen aangesloten op de schacht. Die centimeters waren nodig omdat de vloer van elk van de twee liften niet precies op een laadvloer uitkomt. De reden hiervoor is dat de lange kabel uitrekt en per dag van lengte verandert. De communicatie ging met belsignalen. Een soort beperkt Morsesysteem waar ik geen touw aan vast kon knopen. Morse kent punten en strepen, hier alleen punten. Het ging razendsnel, voordat ik wist welk signaal werd gegeven was de lift al verplaatst! 

De machinist

Ik ben ook nog in de gelukkige omstandigheid geweest om bij de hiervoor genoemde machinist te mogen kijken. De machinist kent twee werksituaties. Het personenvervoer en het goederen- of kolenvervoer. De snelheid van de liften is bij het kolenvervoer aanzienlijk hoger dan bij het personenvervoer. Als veiligheidsmaatregel is een tweede machinist verplicht bij het personenvervoer.
De positie van de machinist is zodanig dat hij goed zicht heeft op de kabel die onder hem vandaan komt, kijkt dus tegen de kabel aan. Diverse merktekens op de kabel verraden de locatie van de liften en kan hij al stoppen vòòr er een belsignaal klinkt.

Ik mocht even ervaren wat er allemaal komt kijken bij het bedienen van de liften. Zijn reacties op de belsignalen maakten grote indruk op mij. De  liften stonden al stil wanneer het belsignaal nog in mijn oren nagalmde!
De omstandigheden waaronder de machinist zijn werk deed, hield in dat hij regelmatig werd gewisseld. Het was een intensieve arbeid met een hoge mate van verantwoordelijkheid. 
Herinneringen van een practicantOphaalmachinist schacht 4 Staatsmijn Hendrik in 1960. Fotocollectie DeMijnen.nl/DSM

Humor

Ik herinner me nog twee moppen uit mijn tijd bij de mijnen:
Het was een hele reis met de trein vanuit Den Haag en dan gebeurde het in Eindhoven dat er een jonge vrouw tegenover mij kwam zitten. Wat heen en weer gepraat over ieders werk. Bijna in Heerlen zeg ik tegen haar: als je het leuk vindt laat ik je morgen de mijne zien!

Bij het douchen viel het me op dat van één van de mensen zijn kleine jongen helemaal niet zo zwart was als die van alle anderen. Op mijn vraag aan een collega hoe dat komt kreeg ik het antwoord dat hij tussen de middag thuis luncht!  

Nawoord

Ik schreef in het begin dat ik bij de Staatsmijn Hendrik werkzaam ben geweest. Uit bovenstaand blijkt dat de uitdrukking werkzaam slechts voor een klein deel van toepassing is geweest, wel veel gezien en vooral veel geleerd en diep respect gekregen voor de mijnwerker.

Ik kan me veel herinneren, niettemin hoop ik dat mijn geheugen me niet te veel in de steek heeft gelaten.
Wim Tupker

 

Wim Tupker *1940 woont in Zwolle.

  • Artikel
  • 4 februari 2016
  • door Wim Tupker

2 reactie(s)


Reacties

Hallo Wim. Ik herken het

Hallo Wim. Ik herken het verhaal helemaal, heb ook op de Hendrik gewerkt, van 1961 tot de sluiting en de AFCENT zich hier zetelde. .

Hallo Wim. Ik herken het

Hallo Wim. Ik herken het verhaal helemaal, heb ook op de Hendrik gewerkt, van 1961 tot de sluiting en de AFCENT zich hier zetelde. .

Uw reactie

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
CAPTCHA
Deze vraag wordt gebruikt om te controleren of u een menselijke bezoeker bent om zo spam te voorkomen.

Bekijk ook...

De Hendrik volgens Van Wersch

De Hendrik volgens Van Wersch

  • artikel
  • 1 februari 2015
Herdenking mijnramp

Herdenking mijnramp