Het begin van het einde

Het begin van het eindeGrafisch model van een ondergrondse wereld. Foto Rijksmuseum

Een moderne kathedraal van zware industrie, zo is de steenkolenmijn van omstreeks 1960 ook wel genoemd. Maar dan wel een kathedraal met twee gezichten. Schoorstenen, steenbergen, blustorens, schachtbokken en koeltorens bepaalden de skyline, het bovengrondse gezicht, van het bedrijf. Een collage in het Rijksmuseum laat zien dat het verborgen deel onder de grond nóg grootser was.

De hemelse reikwijdte van het mijnbedrijf bóven het maaiveld was slechts een fractie van de aardse diepgang van het bedrijf ónder de grond. Het bouwwerk van schachten, steengangen, luchtkanalen, pijlers en laadplaatsen kon neerwaarts reiken tot een diepte van meer dan een kilometer. Dat ondergrondse complex vormde het onzichtbare gezicht van het steenkolenmijnbedrijf. Een domein dat volledig aan het oog van de ‘bovengronder’ werd onttrokken. Eigenlijk een constructie die geen buitenkant leek te hebben, alleen een voor de mens waarneembare bin- nenkant. Alles was ingesloten door de aarde.

Onthullende voorstelling

De Cubische doorsnede van een Nederlandse steenkolenmijn die het architectenduo Jan Slothouber en William Pars Graatsma in 1962 maakte, biedt in dat opzicht een onthullende voorstelling van zaken. De collage toont een denkbeeldig uitsparing in de grond waar in 1960 de Staatsmijn Maurits was gelegen. Een kubieke kilometer aardkorst is weggedacht. Hierdoor is, als in een röntgenopname, het ondergrondse mijnbedrijf zichtbaar geworden. Een panoramafoto van de Staatsmijn Maurits te Geleen geeft een impressie van het bovengronds bedrijf, maar dat is van secundair belang. Het doel van de voorstelling is om de fysieke situatie van de steenkolenmijn onder de grond in al zijn dimensies in beeld te brengen.
Het weglaten van de aardkorst geeft uitzicht op twee mijnschachten die van boven naar beneden lopen. De rechterschacht is kort onder het denkbeeldige maaiveld voorzien van een afsplitsing die dienst doet als luchtkanaal. In deze intrekkende en uittrekkende schachten bevinden zich de liften die zorgen voor aan- en afvoer van kolenwagens, van arbeidskrachten en van materiaal. Beneden liggen enkele horizontale verdiepingen bestaande uit een netwerk van laadstations, steengangen en galerijen. Iets van die ketens van kolenwagens is te zien in de doorsneden van de steengangen. De kubusvormige uitsparing in de grond toont, opnieuw in doorsnede, ook het bodemprofiel: een onderaardse deklaag van zand, klei, mergel en bruinkool, en daaronder de zogenaamde carboonlaag waar tussen lei- en zandsteenlagen de steenkoollagen zijn inge- klemd. De feitelijke koolwinningsplaatsen of pijlers bevinden zich in de hellende steenkoollagen. Ze zijn te zien in de achterste aardewand van de kubische uitsparing waar ze, van een lager gelegen steengang of galerij naar een hoger gelegen gang, schuin verlopen volgens het patroon van de steenkoollaag. De pijlerconstructie die dient ter ondersteuning van de gang, is relatief gedetailleerd weergegeven. Het begin van het eindeCubische doorsnede van een Nederlandse steenkolenmijn. Collage. Foto collectie Rijksmuseum. NG-2012-34-10

Publieke bekendheid

Jan Slothouber (1918-2007) en William Graatsma (1925) gaven vanaf 1955 leiding aan de sectie tentoonstellingen van de voorlichtingsdienst van de Nederlandse onderneming Staatsmijnen. Ter bevordering van de publieke bekendheid van het nationale industriebedrijf ontwierp de afdeling maandelijks een bedrijfstentoonstelling of beursstand, waar eenvoudige (‘valhelm’) en minder eenvoudige onderwerpen (‘rationalisatie’) werden belicht. De ‘cubische’ doorsnede was gemaakt ter gelegenheid van de jubileumtentoonstelling, die het zestigjarig bestaan van Staatsmijnen moest markeren. De handmatig gemaakte collage deed dienst als reproduceerbaar of navolgbaar origineel. De kubus, het ruimtelijke vierkant, groeide uit tot het alfa en omega van de ontwerpdoctrine van Slothouber en Graatsma. De Cubische doorsnede van een Nederlandse steenkolenmijn toont aan hoe een inventieve toepassing van een door geometrische wetmatigheden bepaalde vorm als de kubus plotseling visuele helderheid schept in een wereld die normaal gesproken in het aardedonker gehuld is: het ondergronds bedrijf van de steenkolenmijn. Ironisch genoeg is het grafisch opengewerkte model van de staatmijn Maurits evenzeer een gedenkteken voor de ingrijpende sluiting van de Limburgse steenkolenmijnen, die op 17 december 1965 door Joop den Uyl – als minister van economische zaken eindverantwoordelijke voor het staatsbedrijf – in de Heerlense stads- schouwburg werd aangekondigd. Al tijdens de viering van het zestigjarig jubileum van de Staatsmijnen was binnen de overheid en het bedrijfsmanagement het besef doorgedrongen dat op den duur de ondergrondse winning van steenkool niet voortgezet kon worden. De Europese kolencrisis van 1958, onder meer gevolg van de goedkope toevoer van steenkool uit de Verenigde Staten en stookolie uit het Midden-Oosten, vormde een aanslag op de concurrentiepositie van de Staatsmijnen. De vondst van grote aardgasvoorraden in de Nederlandse aarde bij Slochteren in Groningen op 22 juli 1959, die een omwenteling in de Nederlandse energiehuishouding inleidde, zette de levensvatbaarheid van de Limburgse steenkoolproductie verder onder druk. Met de  presentatie van de Nota Mijnindustrie door Den Uyl werd het begin van het einde ingezet.

Harm Stevens is conservator afdeling geschiedenis van het Rijksmuseum.

De afbeelding van het diorama is in groot formaat te vinden op de website van het Rijksmuseum.

Cubische doorsnede van een Nederlandse steenkolenmijn
Objecttype: collage
Objectnummer: NG-2012-34-10
Opschriften / Merken: W. GRAATSMA / KONINGSPLEIN 9 / MAASTRICHT / STAATSMIJN / TITEL: MAURITS / VORMGEVERS: J. SLOTHOUBER / W. GRAATSMA / DATUM: +- 1960

Dit artikel verscheen in het tijdschrift Kleio 3, juni 2014 pp. 40-41 en wordt gepubliceerd met toestemming en vriendelijke medewerking van Kleio en de auteur.

  • Artikel
  • 15 juni 2014
  • door Harm Stevens

3 reactie(s)


Reacties

Hi!

Hi! [url=http://viagrampl.com//]buy sildenafil online[/url] beneficial internet site

Hi there!

Hi there! [url=http://canadianonlinepharmacymlp.com/]online pharmacy schools[/url] very good site

Howdy!

Howdy! [url=http://viagrampl.com//]order viagra[/url] great web page

Uw reactie

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
CAPTCHA
Deze vraag wordt gebruikt om te controleren of u een menselijke bezoeker bent om zo spam te voorkomen.