Mijnwerkerskolonie Welten

Mijnwerkerskolonie WeltenWoning aan de Mergelsweg, Welten (2014) Foto Gilbert Peeters (Heemkundevereniging Welten-Benzenrade)

In vroeger dagen telde de gemeente Heerlen vele mijnwerkerskolonieën. Denk bijvoorbeeld aan de wijken Molenberg, Meezenbroek, Eikenderveld, Nieuw-Einde, Versiliënbosch, Beersdal en Husken. Wat veel Heerlenaren niet weten is dat de allerkleinste kolonie gevestigd was in Welten. In dit artikel besteedt Marcel Krutzen aandacht aan deze Weltense kolonie.

Mijnwerkers in Welten

Gedurende het tijdvak 1910-1919 was doctor Henri A. Poels (1868-1948), aalmoezenier van sociale werken in de mijnstreek, rector te Welten. Poels zelf legde zijn herinneringen aan zijn verblijf in Welten vast. Dat deed hij in een autobiografische schets, getiteld Een stuk leven. Welten heet daarin overigens Krützerhei. Poels’ biograaf, pater J. Colsen CM, citeerde er verschillende passages uit voor zijn beschrijving van Welten in het begin van de twintigste eeuw. We lezen onder meer: ‘Zijn rectoraatje was zoo klein, dat hij na korten tijd bijna iedereen kende. (…) De rector bezocht de menschen veel aan huis. (…) Hij wandelde ook veel door de straatjes en steegjes en hield een praatje met iedereen die hij tegenkwam. In den zomer deed hij dit bij voorkeur ’s avonds. Bij mooi zomerweer zag men tegen het vallen van de avond (…) uit de nederige woningen van Welten stoelen en banken te voorschijn komen. De menschen zaten buiten op straat gemoedelijk met elkander te praten. De pijp of een sigaar in den mond, zat of stond de rector, nu eens hier, dan eens daar, tusschen zijn kleine ‘kudde’ op straat. (…) Een invalide mijnwerker, ‘der Joep’, die een oog verloren had bij het steengangen boren, een wijze dorpsfilosoof, met wie de rector zich vaker onderhield, wist al gauw aan de mijnwerkers te vertellen dat hun rector op de allereerste plaats met hart en ziel met lief en leed van de mijnwerkers meeleefde. Dit bracht de boeren er toe hem in hun hart gebrek aan onpartijdigheid te verwijten.’ Mijnwerkerskolonie WeltenPortret van dr. H.A. Poels (1868-1948). Leo Rulkens, olieverf op doek (1930) (Collectie Continium Kerkrade 061889)

Plannen voor een kolonie

Uit de optekeningen van Poels en Colsen blijkt dat Welten aan het begin van de twintigste eeuw niet alleen een boerengemeenschap, maar ook een mijnwerkersdorpje was. Een mijnwerkerskolonie bestond echter nog niet. Wel had Woningvereniging ‘De Volkswoning’ plannen om in Welten arbeiders- en/of mijnwerkerswoningen te laten bouwen. Toentertijd was Welten amper bebouwd. Er was meer dan voldoende bouwgrond aanwezig, zo blijkt uit een kadastrale kaart van Welten uit 1917.

In september 1920 verzocht ‘De Volkswoning’ de Heerlense gemeenteraad om voorschotten van fl. 13.000  en fl. 130.000, respectievelijk voor de aankoop van grond en voor het (laten) bouwen van 22 arbeids- en/of mijnwerkerswoningen in Welten. Zestien woningen zouden een apart stalletje krijgen. In dit stalletje zouden de huurders geiten of varkens kunnen houden. Geiten zorgden voor melk, varkens voor vlees. Voor deze stalletjes zouden bewoners graag meer huur willen betalen, werd verondersteld. Volgens de eerste bouwplannen van ‘De Volkswoning’ zouden de woningen buiten de dorpskern aan twee nog niet bestaande wegen gebouwd worden. De keuze voor deze locatie had vooral te maken met de relatief goedkope bouwgrond. Het plan stuitte echter op grote bezwaren. Het Heerlense college van B. en W. wilde absoluut geen nieuwe wegen aanleggen en verharden. Dat vond men te duur. Na onderling overleg werd uiteindelijk besloten dat de woningen uitsluitend aan de bestaande straten Mergelsweg en Weltertuinstraat gebouwd zouden worden. Dit had echter tot gevolg dat er geen 22, maar ‘slechts’ 18 woningen gebouwd zouden kunnen worden. B. en W. van Heerlen beschouwde de bouw van deze woningen als zeer wenselijk, omdat er grote woningnood heerste door de explosieve groei van de mijnindustrie en van het aantal mijnarbeiders in Heerlen en omgeving.

‘De Thun’

Al snel ging de bouw van start. In 1921 kwamen de 18 woningen aan de Mergelsweg en Weltertuinstraat tot stand: drie blokken van respectievelijk acht (Mergelsweg), zes en vier woningen (Weltertuinstraat). Mijnwerkerskolonie WeltenWoningen aan de Mergelsweg, Welten (2014) Foto Gilbert Peeters (Heemkundevereniging Welten-Benzenrade)Mijnwerkerskolonie WeltenWoningen aan de Mergelsweg, Welten (2014) Foto Gilbert Peeters (Heemkundevereniging Welten-Benzenrade)

Deze – voor toenmalige begrippen – betrekkelijk grote en degelijke eengezinswoningen hadden een voor- en achterkamer, een keuken en drie slaapkamers. De gemiddelde inhoud per woning was 264 kubieke meter. Uiteraard hadden de woningen diepe (achter)tuinen. De schone buitenlucht zou de mijnwerker goed doen en in de tuin zou de arbeider zelf groenten en aardappelen kunnen verbouwen. In 1928 bedroeg de gemiddelde huurprijs fl. 17,50 per maand, exclusief water. In de jaren dertig (crisistijd) en veertig (wereldoorlog) zakte deze prijs tot ongeveer fl.13,00 per maand. De omgeving van de woongroep te Welten was nagenoeg onbebouwd. De wijk had een geïsoleerde ligging. De wegen naar de dorpskern waren niet al te best; tijdens de zomer stoffig, tijdens andere jaargetijden modderig of bevroren. Voldoende straatverlichting was er (nog) niet.  

Het ontwerp van ‘kolonie’ Welten was van de bekende architect Jan Stuyt (1868-1934). Aannemer was H.P. van ’t Hoofd uit Hoensbroek. Aanvankelijk was het de bedoeling om de woongroep ‘Dr. Poelsdorp’ te noemen: Poels, Welten, mijnwerkers en woningbouw waren immers begrippen die nauw met elkaar verbonden waren. Dit idee werd echter niet verwezenlijkt. Later heette het complex ‘Woongroep Welten’, ‘De T(h)uung’ of  ‘De Thun’. 

Leven in ‘De Thun’

In de nieuwbouwwijk vestigden zich mijnwerkers- en arbeidersgezinnen. De mijnwerkersgezinnen waren verreweg in de meerderheid. Veel mijnwerkers en arbeiders woonden op loop- of fietsafstand van hun werkplek in Heerlen. Tot de mijnwerkers behoorden zowel bovengronders als ondergronders, tot de arbeiders bouwvakkers, metaalbewerkers en andere vaklieden. Doorgaans verdienden de mijnwerkers meer geld dan de niet-mijnwerkers.

Leden van mijnwerkers- en arbeidersgezinnen namen actief deel aan het Weltense verenigingsleven, zoals harmonie Tot Onderling Genoegen, voetbalclub Weltania, of de Katholieke Arbeidersvereniging. Cafés waren er meer dan genoeg. In het begin van de 20ste eeuw telde Welten liefst twaalf dranklokalen. Kortom, in Welten bestonden diverse mogelijkheden  zich te kunnen ontspannen. Mijnwerkerskolonie WeltenWoningen in de Thun, Welten (2014) Foto Gilbert Peeters (Heemkundevereniging Welten-Benzenrade)Mijnwerkerskolonie WeltenWoningen in de Thun, Welten (2014) Foto Gilbert Peeters (Heemkundevereniging Welten-Benzenrade)Mijnwerkerskolonie WeltenIn de Thun, Welten (2014) Foto Gilbert Peeters (Heemkundevereniging Welten-Benzenrade)

Nieuwbouw

In 1950-1951 werden door ‘De Volkswoning’ zeventig nieuwe arbeiders- en middenstandswoningen gebouwd aan de Klaverstraat, Korenstraat en Weltertuinstraat. Ook in deze woningen vestigden zich mijnwerkers en hun gezinnen. Door deze nieuwbouw breidde de wijk flink uit en nam het inwonersaantal fors toe. Ook werden de verbindingswegen naar het oude dorpscentrum verbeterd: asfaltwegen werden aangelegd.     

Na de mijnsluitingen

Inmiddels zijn de mijnen gesloten. 2015 is uitgeroepen tot het Jaar van de Mijnen. Dan is het vijftig jaar geleden dat toenmalig minister Joop den Uyl aankondigde de kolenwinning te beëindigen. Eind 1974 werd de laatste steenkool uit de Limburgse bodem naar boven gehaald en ging de laatste mijn dicht. Ondanks de (beloofde) vervangende werkgelegenheid voor de vele duizenden ex-mijnwerkers bereikte de werkloosheid recordhoogten.

In Welten was inmiddels een geheel nieuwe woonwijk ontstaan: enkele honderden ‘Vascowoningen’ die in de jaren zestig gebouwd werden door de Heerlense bouwonderneming ‘Vascomij’, een bedrijf dat later failliet ging. De Weltense woningen werden onder meer bewoond door voormalige werknemers van de mijnindustrie. Velen van hen hadden bij het nabijgelegen Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds (ABP) een nieuwe baan gevonden.    

Anno 2014

‘Kolonie Welten’ bestaat nog steeds, zij het ‘ingeklemd’ tussen woningen die nadien gebouwd zijn. De ‘kolonie’ is thans een rijksmonument. Vanwege de ornamentiek bezitten de panden grote architectonisch-historische waarde, lezen wij op de website van Rijksmonumentzorg. Gaat u maar eens kijken.

Marcel Krutzen (Heerlen, 1959) is afgestudeerd pastoraal werker, leraar VO levensbeschouwing en maatschappelijk werker. Sinds 1986 is hij als reclasseringswerker werkzaam in het arrondissement Maastricht. Marcel heeft vooral grote belangstelling voor de geschiedenis van het reclasseringswezen in Nederland, Heerlen en Tweede Wereldoorlog, en de Limburgse mijnbouw. Hij is bestuurslid van de Heemkundevereniging Welten-Benzenrade. Hij publiceert onder meer in Het Land van Herle.

Bronnen:

Roelof Braad, ‘Buurten in vroegere tijden’ Wellermagazine, augustus 2006. Zie: http://www.rijckheyt.nl/upload/100/pdf/achtergrondartikelen/Weller_2006_zomer%20(Mijnkolonie).pdf

Ad Knotter (red.), Mijnwerkers in Limburg. Een sociale geschiedenis (Nijmegen 2012)

J. Colsen CM, Poels (Roermond 1955)

Limburgsch Dagblad, 28 september 1920, 15 oktober 1920, 9 november 1920

Remigius Dieteren, Veertig jaren arbeiderswoningen in Limburg. ‘Ons Limburg’ 1913-1953 (Heerlen 1951)

Heemkundevereniging Welten-Benzenrade, ‘Sint Martinus heite ich’ Jaarboek Os Heem 2 (2012)

Sjef Maas, 75 jaar Woningvereniging ‘De Volkswoning’ 1917-1992 (Heerlen 1992)

H.A. Poels, ‘Een stuk leven. Beschouwingen van een oud-aalmoezenier van sociale werken, ingeleid en geannoteerd door P. Dr. Remigius Dieteren O.F.M.’ Studies over de sociaal-economische geschiedenis van Limburg X (1965) 1-123

  • Artikel
  • 15 september 2014
  • door Marcel Krutzen

7 reactie(s)


Reacties

is er iets bekend over een

is er iets bekend over een koster in Welten de persoon Heuts welk geboren is te Sibbe en op vrij jonge leeftijd 0verleden is. Is er meer bekend over Dr Poels waarvan we te Driebergen een standbeeld vinden Bij vorbaat dank voor gegevens Uwerzijds vriendelijk groetend Ber Snellings

Geachte heer

Geachte heer Snellings, Zover ik weet wat de heer Jos. Heuts enige tijd koster-organist in de kerk van Welten. Over Dr. Henri Poels bestaat heel veel informatie. Mocht u lid zijn van een bibliotheek dan zou u boeken van en over hem kunnen opvragen. Vriendelijke groet, Marcel Krutzen

Waarde Marcel, Heel aardig

Waarde Marcel, Heel aardig en 'menselijk' artikel, over De Thun in Welten-Heerlen. Netjes dat je mijn jubileumuitgave over 75 jaar 'De Volswoning' vermeldde. IK wens je veel plezier in dit Jaar van de Mijnen - M2015. Met een hartelijk "Glück Auf!" Sjef Maas Mijnbouwhistoricus

Geachte heer, Zou iemand mij

Geachte heer,
Zou iemand mij kunnen vertellen waarom het standbeeld van Poels verplaatst werd van zijn voormalige plek naar Welten ?
Met vriendelijke groet,
Frank Hendriks

Beste, wijlen mijn grootvader

Beste, wijlen mijn grootvader Gerardus Dominicus De Coninck vluchtte ten tijden van WO1 met zijn vader( Petrus Franciscus), zijn stiefmoeder (? Bollen) en zijn stiefbroer (ook een Gerardus) vanuit Kallo naar Nederland. Uiteindelijk kwamen zij in Nederlands Limburg terecht waar mijn grotvader in de mijn zou gaan werken. Welke mijn dit was, is niet geweten. Wel geweten is, dat hij een gebrekkig been overhield van een mijninstorting. Hij zou met anderen zelfs enkele dagen ondergronds vast gezeten hebben en eten kregen ze via een buis die naar boven liep. Althans, zo wil toch het familieverhaal. Na de oorlog vertrok mijn grootvader terug naar België, de andere familieleden bleven in Nederland wonen.
In de jaren '50 zou de familie De Coninck aan de Pijndersweg wonen in Welten.
Wie weet hier meer over? Dank voor uw hulp,
Mireille

Ik las in het Heerlense

Ik las in het Heerlense wijkblad het artikel over Frits Adams, aalmoezenier van Marcel Krutzen van Uw vereniging. Ik heb iets met deze man en zou het fijn vinden wat additionele informatie over hem te horen.
Nogmaals dhr. Frits Adams heeft een byzondere plaats in mijn hart verworven en zou heel graag iets meer over hem willen wetn.
Zou dhr. Krutzen eens met mij contact kunnen opnemen. Ik zou dat byzonder op prijs stellen.

Huub Janssen,
06-42009955, huubjanssen300@hotmail.com

Bedankt en Gegroet,

Huub Janssen,
Hoofdinspecteur van Politie BD.

Ik hoop dat ik hier de vraag

Ik hoop dat ik hier de vraag kan stellen die eigenlijk bestemd is voor De Heer Marcel Krutzen
Het gaat over een stuk dat eens in de krant heeft gestaan .over Riek Okhuizen wat over de 2 de wereldoorlog ging en ik dacht dat er een boek van is uitgekomen maar ik weet geen titel meer en hoop dat ik het via dit bericht kan krijgen ,ik meen dat het ook ging dat Riek in het verzet had gezeten?
Als dit bericht niet aankomt bij de Heer Marcel Krutzen dan hoop ik een e,mail adres te krijgen via deze site.
Mijn naam adres en telefoon is
F Heutz
Heerenweg 97
Heerlen
Tel nummer 045-8500996
Mobiel 0619008050

Uw reactie

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
CAPTCHA
Deze vraag wordt gebruikt om te controleren of u een menselijke bezoeker bent om zo spam te voorkomen.

Bekijk ook...

Mijnwerkerswoningen

Mijnwerkerswoningen

  • interview
  • 2007 - 2013
De eerste stap

De eerste stap

  • artikel
  • 25 april 2012
Weltense mijnsporen

Weltense mijnsporen

  • artikel
  • 11 augustus 2017
'Gen Coel'

'Gen Coel'

  • foto